Po dwóch latach sporów i odwołań mozaiki na stacjach metra Ursynów i Służew ostatecznie trafiły do rejestru zabytków. Decyzję podpisał Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków Marcin Dawidowicz, kończąc batalię, którą w grudniu 2023 roku rozpoczęli społecznicy ze stowarzyszenia Kolekcjonerzy Czasu.

Do rejestru wpisano cztery mozaiki – po dwie na każdej stacji – na które składa się łącznie 89 ceramicznych paneli. Powstały w latach 1983–1988, przy budowie pierwszej linii metra, i są jedynym w pełni zrealizowanym fragmentem pierwotnej koncepcji plastycznej warszawskiego metra.

Koniec batalii o wpis

Konserwator przyznał, że droga do wpisu była wyboista.

Jeszcze mój poprzednik wydał decyzję wpisu do rejestru zabytków, ale wpłynęło od niej odwołanie i decyzja została uchylona. Po zakończeniu postępowania dowodowego, zabraniu wszystkich dowodów podjąłem decyzję, że mozaiki trafią do rejestru zabytków i taka decyzja w tym zakresie została wydana

- powiedział Marcin Dawidowicz, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Radiu dla Ciebie.

To powrót do decyzji z końca 2023 roku, gdy prof. Jakub Lewicki wpisał okładziny do rejestru po raz pierwszy. Uzasadniał wtedy, że Ursynów i Służew to nie tylko stacje, ale świadectwo epoki.

Są zabytkiem konkretnego okresu, gdy system komunikacyjny będący również systemem schronów na wypadek konfliktów zbrojnych mógł jednocześnie pełnić funkcję galerii sztuki nowoczesnej

- pisał w uzasadnieniu ówczesny konserwator.

Unikat z czasów PRL

Lewicki podkreślał też unikatowy charakter dekoracji. Z całej koncepcji kolorowego metra z lat 80. ocalały tylko te dwie realizacje.

To są zaledwie dwa wystroje ceramiczne z całościowej koncepcji plastycznej metra, które zapoczątkowały tradycję myślenia o metrze w Warszawie jako podziemnej i ogólnodostępnej galerii sztuki

- oceniał prof. Lewicki

Historyk metra Jakub Jastrzębski przypomina, że pierwotny projekt zakładał coś zupełnie innego niż późniejsze, stonowane stacje.

Tylko te dwie stacje metra zostały wykonane zgodnie z pierwszymi planami z roku 1982. Jako jedyne zostały wykończone specjalnie zaprojektowanymi i wykonanymi na zamówienie płytkami ceramicznymi, które nawiązywały do pierwotnej idei. Pomysł ten zakładał, że cała linia metra zostanie wykończona na peronach płytkami ceramicznymi w kolorach brązowych, pomarańczowych, żółtych i zielonych

- mówi Jakub Jastrzębski, badacz dziejów metra

Społecznicy wygrali po awanturze o reklamy

Impulsem do wszczęcia postępowania była interwencja Kolekcjonerów Czasu. W 2023 roku operator reklam zamontował na ścianach zatorowych metalowe ramy, niszcząc fragmenty mozaiki i zasłaniając charakterystyczny pasek z nazwą stacji. Wybuchła awantura, prezydent Rafał Trzaskowski nakazał wstrzymać prace, a ramy zdjęto.

Metro Warszawskie od początku miało ambiwalentne stanowisko. Spółka przyznawała wartość artystyczną mozaik, ale odwołała się od pierwszej decyzji konserwatora, wskazując na luki formalne.

W ciągu 30 lat eksploatacji nasza spółka profesjonalnie i skutecznie dba o zachowanie elementów wyposażania stacji w należytym stanie, w tym również czuwa nad prawidłowym utrzymaniem ceramicznej okładziny. Podejmowane działania są adekwatne i skuteczne, na co zwraca uwagę wprost sam organ, precyzując w treści decyzji, że okładziny ceramiczne zachowały się w bardzo dobrym stanie

- mówiła nam w styczniu 2024 roku Anna Bartoń, rzeczniczka Metra Warszawskiego

Przewoźnik obawiał się, że wpis utrudni codzienne funkcjonowanie kolei podziemnej. Ostateczna decyzja Dawidowicza rozwiewa wątpliwości prawne i stawia kropkę nad i. Mamy kolejny zabytek na Ursynowie!