Pożółkły papier, atrament sprzed 235 lat i charakter pisma ludzi, którzy wiedzieli, że mogą płacić za to głową. Dziś, tylko przez kilka godzin, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie otwiera sejf, którego zawartości nie widuje się prawie nigdy - oryginalne dokumenty Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 maja. Do tego wykład historyka z Londynu, który stawia prowokacyjne pytanie: a co jeśli to był zamach stanu?

Pałac Raczyńskich przy ul. Długiej 7 przez 365 dni w roku strzeże dokumentów, przy których inne archiwa wydają się tylko składami papieru. Dziś, 3 maja w godzinach 11:00–16:00, jego drzwi stoją otworem - i po raz pierwszy od roku można zobaczyć dokumenty, które mają ogromną historyczną wartość.

Na wystawie „Rewolucja 3 maja" zaprezentowane zostaną m.in. Akt konfederacji z 7 października 1788 roku z poprawkami naniesionymi własnoręcznie przez króla Stanisława Augusta, Asekuracja - deklaracja 83 posłów i senatorów popierających projekt Ustawy Rządowej, oraz oficjalny druk urzędowy Konstytucji z 3 maja 1791 roku w postaci wypisu z akt grodzkich warszawskich.

To nie są martwe rękopisy zamknięte w gablotach. To dokumenty, które powstawały w atmosferze ogromnego napięcia politycznego, odpowiedzialności za państwo i wiary w możliwość naprawy Rzeczypospolitej. Każdy z tych rękopisów był w swoim czasie dokumentem politycznego ryzyka. Ich autorzy działali pod presją czasu, zagrożenia zewnętrznego i ostrego sporu wewnętrznego — a mimo to potrafili myśleć w kategoriach dobra wspólnego.

- podkreśla Robert Kostro, dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych.

Nie tylko efekt końcowy. Droga do Konstytucji

To, co wyróżnia zbiory Archiwum Głównego, to nie sam finalny tekst Konstytucji, ale warsztat jej twórców - projekty, poprawki, kompromisy, skreślenia. Wśród eksponowanych dokumentów znajdzie się m.in. projekt do formy rządu z 2 sierpnia 1790 roku, opracowany przez deputację kierowaną przez Ignacego Potockiego - swoisty szkic budowy nowej Rzeczypospolitej - oraz Uniwersał z 14 lutego 1794 roku nakazujący zebranie w jednym miejscu wszystkich akt sejmu z 1788 roku.

Konstytucja 3 maja jest jednym z nielicznych momentów w naszej historii, które można odtworzyć niemal krok po kroku z zachowanych źródeł. W Archiwum Głównym Akt Dawnych przechowywane są dokumenty, które pokazują nie tylko efekt końcowy, ale drogę do Ustawy Rządowej i cały mechanizm myślenia o państwie: język reform, tempo prac, napięcia polityczne i skalę odpowiedzialności, jaka ciążyła na decydentach.

- mówi dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.

Rewolucja czy zamach stanu? Prowokacyjny wykład o czterech dniach, które zmieniły wszystko

Kulminacją dnia będzie wykład o godz. 17:00, prowadzony przez prof. Richarda Butterwicka‑Pawlikowskiego z University College London, jednego z najwybitniejszych na świecie znawców polskiego Oświecenia. Autor głośnej monografii „Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej (1733–1795)" postawi pytanie, które w polskiej historiografii wciąż bywa niewygodne: „Rewolucja czy zamach stanu? Co wydarzyło się w Warszawie między 2 a 5 maja 1791 r."

Polsko-litewska Konstytucja 3 maja ma dobre podstawy, by określać ją mianem pierwszej nowoczesnej konstytucji w Europie.

- oceniał prof. Butterwick-Pawlikowski w rozmowie z Muzeum Historii Polski.

Bez zrozumienia kulis politycznych i emocji tamtych dni nie da się do końca pojąć ani Konstytucji 3 maja, ani jej znaczenia w polskiej pamięci historycznej. Połączenie wystawy z wykładem prof. Richarda Butterwicka‑Pawlikowskiego daje rzadką możliwość zestawienia materialnych źródeł z najnowszą refleksją historyczną na najwyższym światowym poziomie.

- podsumowuje Robert Kostro, dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych.

Wstęp na wystawę i wykład jest bezpłatny. Archiwum Główne Akt Dawnych mieści się w Pałacu Raczyńskich, ul. Długa 7 w Warszawie. Wystawa czynna w godz. 11:00–16:00, wykład o godz. 17:00.

::news{"type":"see-also","item":"41282"}