Cytologia odchodzi do lamusa? Naukowcy z Ursynowa zmieniają profilaktykę

Przez lata cytologia była w Polsce złotym standardem profilaktyki raka szyjki macicy. Teraz naukowcy z Narodowego Instytutu Onkologii z Ursynowa udowodnili, że jest niemal dwukrotnie mniej skuteczna niż test HPV HR. Wyniki opublikował właśnie „The Lancet Regional Health - Europe", jedno z najbardziej prestiżowych czasopism medycznych świata.

Pilotaż ruszył 29 października 2019 roku i trwał do końca 2023 roku. Przez ponad cztery lata Narodowy Instytut Onkologii we współpracy z Ministerstwem Zdrowia, NFZ i ośrodkami z całego kraju prowadził jedyne tego rodzaju badanie w Europie Środkowej i Wschodniej, a jedno z nielicznych na świecie o takiej konstrukcji. Łączny budżet projektu wyniósł ponad 6,1 miliona złotych.

Efekt: test HPV HR wykrywa stany przedrakowe i raka szyjki macicy blisko dwukrotnie skuteczniej niż cytologia. Wyniki są na tyle jednoznaczne, że stały się bezpośrednią przyczyną zmiany standardów badań przesiewowych w Polsce - już w lipcu 2025 roku.

Test HPV HR powinien stać się jedynym obowiązującym testem przesiewowym, a nasze dowody naukowe uzyskane w polskiej populacji potwierdzają słuszny kierunek zmian w systemie profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce.

- wyjaśnia prof. Andrzej Nowakowski, kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy NIO.

Dlaczego test HPV HR jest lepszy?

Różnica między cytologią a testem HPV HR jest zasadnicza. Cytologia ocenia wygląd komórek szyjki macicy pod mikroskopem i może przeoczyć zmiany we wczesnym stadium. Test HPV HR wykrywa bezpośrednio obecność wirusa brodawczaka ludzkiego - tego, który odpowiada za rozwój raka. Nawet jeśli w momencie badania nowotwór jeszcze nie istnieje, wiedza o obecności wirusa automatycznie uruchamia zwiększoną czujność onkologiczną.

Test HPV HR umożliwia blisko dwukrotne zwiększenie wykrycia zagrożenia rakiem szyjki macicy oraz stanów przedrakowych, ale również wirusa, mogącego wywołać nowotwór w przyszłości. Dzięki Centralnej e-Rejestracji dostępność badań profilaktycznych dla kobiet przybrała nową skalę.

- mówi dr hab. n. med. Beata Jagielska, dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii.

Zmiana, która już obowiązuje

Wyniki pilotażu nie trafiły do szuflady. W lipcu 2025 roku Polska oficjalnie zmieniła standard profilaktyki raka szyjki macicy - cytologia przestała być badaniem pierwszego wyboru, a jej miejsce zajął test HPV HR uzupełniony cytologią na podłożu płynnym. To zmiana, za którą stoi bezpośrednio NIO i jego ursynowski zespół badawczy.

Co więcej, prof. Nowakowski był członkiem zespołu ekspertów Komisji Europejskiej, który w 2025 roku opracował ogólnoeuropejskie rekomendacje dotyczące profilaktyki raka szyjki macicy. Zgodnie z nimi test HPV HR jest dziś jedyną rekomendowaną metodą badań przesiewowych w Europie.

Dziś ogłaszamy sukces naukowy, który ma konkretne znaczenie dla polskich pacjentek. Liczę na to, że mając dowody naukowe potwierdzone publikacją, testy HPV HR będą cieszyć się rosnącym zainteresowaniem, zarówno wśród pacjentek, jak i przedstawicieli ochrony zdrowia.

- mówiła minister zdrowia Jolanta Sobierańska-Grenda na konferencji prasowej poświęconej temu tematowi.

Apel do lekarzy: zmieńcie nawyki

Sama zmiana przepisów to nie wszystko. Prof. Nowakowski wprost apeluje do ginekologów i zarządzających placówkami - jeśli mają kontrakt z NFZ i realizują program profilaktyki raka szyjki macicy, są zobowiązani do oferowania testu HPV HR. Tymczasem wielu lekarzy wciąż sięga po cytologię z przyzwyczajenia. Naukowscy zorbili swoje, teraz więc czas na gabinety ginekologiczne.