"Panie pilocie, dziura w samolocie!", czyli jak się żyło na Wyczółkach

Na północno-zachodnim Ursynowie, niedaleko linii radomskiej i Lotniska Chopina kryje się wiejska enklawa o oszałamiająco bogatej historii. Wyczółki – niegdyś średniowieczna Wola Służewiecka, później magnacka rezydencja z romantycznym parkiem angielskim, a wreszcie wieś zmagająca się z presją urbanizacji. To tutaj w trakcie okupacji niemieckiej było fikcyjne lotnisko, a po wojnie dzieci znały rozkład lotów na pamięć. Wyczółki były też głównym tematem pierwszego po wakacyjnej przerwie Seminarium Ursynowskiego w UCK "Alternatywy", które zgromadziło wyjątkowo liczne i zaangażowane w dyskusje grono.

Od leśnej ziemi do skarbnika Korony

Dzisiejsze Wyczółki dla wielu przechodniów i kierowców mknących ulicą Poleczki wydają się zakątkiem zdominowanym przez nowoczesne biurowce, magazyny i zbliżające się osiedla deweloperskie. Jednak wystarczy cofnąć się w czasie, by odkryć, że ziemia ta kryje ślady ludzkiej obecności sięgające ponad dwóch tysięcy lat!

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Jak wskazują badania historii parafii służewskiej Marty Piber-Zbieranowskiej, najstarsze poświadczone pisemnie wzmianki o tej osadzie pochodzą z 1428 roku

- mówiła Julia Kunikowska, inicjatorka i prowadząca seminarium.

Początkowo tereny te, porastane przez gęste puszcze nad Potokiem Służewieckim (zwanym dawniej Sadurką), nosiły nazwę Woli Służewieckiej.

Dopiero w latach 60. XV wieku, w dokumentach związanych z postacią Piotra Drozda (który zamienił część Woli Służewieckiej na Odolany), pojawia się nazwa Wyczółki. Językoznawcy i badacze dziejów lokalnych wskazują na jej niezwykle obrazowy źródłosłów: "wyczółek" oznacza wysunięty skrawek pola, cypel lub łam ziemi wcinający się w leśną przestrzeń. Wzdłuż współczesnej ulicy Wyczółki biegnie kręgosłup dawnej wsi, będący - jak podkreślali mieszkańcy - śladem średniowiecznego traktu handlowego.

Złotymi literami w historii Wyczółek zapisała się postać z początku XVIII wieku - Maciej Grabowski herbu Kemlada. Ten pochodzący z pomorskiej szlachty wybitny urzędnik państwowy i podskarbi wielki koronny (odpowiednik dzisiejszego ministra finansów Rzeczypospolitej) był postacią nietuzinkową. Sławił się wyśmienitym zarządzaniem żupami solnymi, opłacał żołd wojsku na czas, finansował odnowienie Kolumny Zygmunta oraz zainicjował prace remontowe na Zamku Królewskim w Warszawie i na Wawelu. To właśnie Grabowski skupił w swoich rękach Wyczółki, Imielino i Imielinek, tworząc prężny klucz dóbr ziemskich. Po wschodniej stronie Sadurki urządzono wówczas folwark, a po zachodniej - zabudowania wiejskie.

Romantyczna "Wyspa Umarłych"

Na przełomie XVIII i XIX wieku zadłużony majątek przeszedł w ręce Feliksa Kretkowskiego - kasztelana Królestwa Polskiego, senatora, posła na Sejm Czteroletni i uczestnika powstania kościuszkowskiego. Kupiony za pokaźną kwotę 400 tysięcy złotych polskich majątek przeszedł pod jego ręką prawdziwą metamorfozę. Około 1805 roku Kretkowski wzniósł w Wyczółkach reprezentacyjny, klasycystyczny dwór modrzewiowy, otoczony malowniczym parkiem w stylu angielskim ze szpalerami sędziwych drzew, alejkami spacerowymi oraz sztucznie wykopanym stawem.

Sercem założenia parkowego stały się tzw. Stawy Berensewicza (zwane też Stawami Łączyny) o powierzchni przekraczającej jeden hektar. Na jednym ze zbiorników usypano romantyczną wyspę połączoną niegdyś z lądem drewnianym mostkiem. Na wyspie wzniesiono murowaną komorę lodową (lodownię), na której szczycie ustawiono - jak pamiętają mieszkańcy okolicy - blaszaną figurę Matki Boskiej. Zimą staw zamieniał się w lokalne centrum rekreacji - dzieci z całej okolicy jeździły tu na łyżwach i grały w hokeja. Majątek ten w XIX wieku związany był również z arystokratyczną rodziną Skarbków (z której wywodził się hrabia Fryderyk Skarbek, ojciec chrzestny Fryderyka Chopina), a w dwudziestoleciu międzywojennym przeszedł w ręce pewnego aptekarza, by wreszcie trafić do rodziny Berensewiczów.

W 1967 roku warszawski publicysta Jerzy Kasprzycki, odwiedzając Wyczółki, pozostawił poruszający opis tego miejsca. Nazwał dwór "tajemniczą i zetlałą powłoką dawnego świata", porównując go do słynnego obrazu "Wyspa Umarłych" Arnolda Böcklina. Wśród gęstwiny starodrzewu, mułowatych kanałów i klasycystycznych rzeźb ogrodowych czas wydawał się stać w miejscu. Niestety, XXI wiek przyniósł dla tego zabytku tragiczny finał.

Po odzyskaniu majątku przez spadkobierców i sprzedaży prywatnemu inwestorowi obiekt popadał w ruinę. Mimo wysiłków społeczników ze stowarzyszenia Otwarty Ursynów oraz planów wykonania prac zastępczych przez Stołecznego Konserwatora Zabytków, w październiku 2024 roku doszło do rozebrania budynku. Właściciel wjechał na teren ciężkim sprzętem, równając dwór z ziemią i niszcząc cenne dwustuletnie drewno modrzewiowe.

Dziś, w 2026 roku, nad ocalałymi fundamentami wznosi się tymczasowe zadaszenie ochronne, a prokuratura prowadzi dwa odrębne śledztwa w sprawie zniszczenia rejestrowanego zabytku oraz niedopełnienia procedur urzędowych. Władze konserwatorskie i miejskie stoją na jednoznacznym stanowisku: na tym terenie nie powstanie żaden obiekt deweloperski ani komercyjny, a jedyną dopuszczalną prawnie inwestycją pozostaje pełna, wierna rekonstrukcja modrzewiowego dworu.

Wyścig o ziemniaki i gorące inspekty

Po uwłaszczeniu chłopów w 1864 roku wieś Wyczółki zyskała nowy, niezwykle dynamiczny charakter. Dawne gospodarstwa rolne z biegiem lat i kolejnych podziałów spadkowych przybrały postać charakterystycznych dla Mazowsza wąskich i długich pasów ziemi - nazywanych przez mieszkańców "tramwajami". Działki o szerokości zaledwie kilkunastu metrów ciągnęły się czasami na długość kilkuset metrów. To właśnie na nich rozwinęło się unikalne ogrodnictwo i produkcja nowalijek.

Wyczółki, obok sąsiedniej Wolicy i Moczydła, toczyły prawdziwy niepisany wyścig o to, która wieś jako pierwsza dostarczy na warszawskie targi świeże warzywa. Tajną bronią gospodarzy z Wyczółek stały się tzw. gorące inspekty.

Były to przeszklone ramy ustawiane na podłożu ze świeżego końskiego obornika. Procesy fermentacji obornika wydzielały pod ziemią mnóstwo ciepła, co pozwalało stymulować wzrost roślin bez względu na przymrozki

- mówi Julia Kunikowska.

Mieszkańcy mieli nawet swój specjalny patent na wczesne ziemniaki: usypywali podłużne kopce, które mocniej nagrzewały się od wiosennego słońca, a co kilka dni gospodarze wkładali ręce głęboko pod ziemię i dosłownie "macali ziemniaki", sprawdzając ich wielkość. Kto pierwszy zebrał dorodne bulwy, rwane ręcznie spod inspektów już w maju, jechał na bazar przy ulicy Polnej lub pod ambasady przy Alejach Ujazdowskich. Jak wspominają mieszkańcy, pierwsze ziemniaki osiągały astronomiczną cenę 6 złotych za kilogram, podczas gdy sto kilogramów starych ziemniaków kosztowało wówczas tyle samo.

Głosy mieszkańców: fikcyjne lotnisko i podmuchy pod skrzydłami

Największym skarbem Wyczółek są wspomnienia żyjących tu od pokoleń rodzin, takich jak Laskowscy czy Kornaccy. Podczas spotkań z cyklu Seminarium Ursynowskie mieszkańcy przywoływali historie, których próżno szukać w oficjalnych podręcznikach czy publikacjach o dzielnicy. Jedną z najbardziej niezwykłych jest opowieść z czasów II wojny światowej.

Podobno, gdy do Warszawy zbliżał się front sowiecki, okupacyjne wojska niemieckie postanowiły stworzyć na 100-hektarowych polach Wyczółek... fikcyjne lotnisko. Wybudowano skomplikowany układ świateł imitujących pas startowy, aby odciągnąć potencjalne nocne bombardowania alianckie i radzieckie od prawdziwego lotniska na Okęciu.

Bliskość rozbudowującego się portu lotniczego na Okęciu ukształtowała specyficzny styl życia mieszkańców Wyczółek. Dzieci bawiące się na podwórkach biegały za lądującymi maszynami, krzycząc: "Panie pilocie, dziura w samolocie!". Jak wspominał jeden z gości Seminarium Ursynowskiego:

Młodzi mieszkańcy znali rozkład rejsów na pamięć - wiedzieli dokładnie, kiedy o 21:15 leci samolot do Moskwy i bez trudu rozróżniali typy silników pod skrzydłami.

Do dziś w rodzinnych anegdotach żyje wspomnienie ze zbioru kapusty na polu przylegającym do pasa startowego: pewnego dnia podmuch startującego samolotu był tak potężny, że dosłownie zmiótł dzieci z nóg! Nie zabrakło też emocjonujących opowieści o nurkowaniu w zalanych korytarzach pobliskiego carskiego Fortu Zbarż (Fortu VII przy ul. Wirażowej), gdzie pod wodą ciągną się tajemnicze ceglane kazamaty z czasów zaborów. Przez liczne dyskusje na tak różne tematy ostatnie Seminarium Ursynowskie trwało ponad dwie godziny. Było widać i czuć, że losy Wyczółek są dla zebranych ważne i interesujące.

Co dalej?

Dziś Wyczółki to żywy dowód wielkopokoleniowej ciągłości. Rodzina Laskowskich żyje tu od pięciu pokoleń. Legendarny działacz i społecznik Kazimierz Laskowski przeżył niemal 102 lata, doprowadzając do wsi wodociąg, dziś patronuje jednej z lokalnych ulic. Młode pokolenia chętnie wracają na ojcowiznę.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Choć krajobraz wsi przecinają dziś magazyny i nowoczesne osiedla, Wyczółki zachowują swoją unikalną tożsamość. To niezwykła społeczność ludzi, którzy udowodnili, że dzięki lokalnej solidarności, pamięci historycznej i odrobinie sprytu można obronić własną tożsamość nawet w cieniu wielkiej metropolii.