87. rocznica egzekucji w Natolinie. Otwarty Ursynów zaprasza pod pomnik ofiar

Piętnastu mężczyzn wywieziono ciężarówkami do parku w Natolinie i rozstrzelano strzałami w plecy nad wykopanym wcześniej dołem. Była to pierwsza masowa egzekucja dokonana przez Niemców w okupowanej Warszawie i okolicach. W 87. rocznicę zbrodni stowarzyszenie Otwarty Ursynów zaprasza mieszkańców w piątek, 13 listopada, pod pomnik ofiar przy ul. Nowoursynowskiej 84.

Uroczystość rozpocznie się w piątek o godz. 17:30 przy pomniku w ogrodzeniu Kolegium Europejskiego, niedaleko wejścia do parku natolińskiego. Stowarzyszenie zaprasza wszystkich Ursynowian, którzy chcą wspólnie uczcić pamięć pomordowanych. Podobne spotkanie pod pomnikiem Otwarty Ursynów zorganizował także przed rokiem.

Strzały w parku natolińskim

Do zbrodni doszło w połowie listopada 1939 roku, kilka tygodni po kapitulacji Warszawy. Dokładnej daty do dziś nie ustalono. Prof. Tomasz Szarota, który poświęcił tej egzekucji książkę "Zapomniana egzekucja. Natolin, listopad 1939", uważał, że najpewniej był to 13 listopada, ale przyznawał, że bezpieczniej mówić o dniach między 13 a 17 listopada. 19 listopada hitlerowska gadzinówka "Nowy Kurier Warszawski" podał na pierwszej stronie, że rozstrzelano 15 Polaków za posiadanie broni i "plądrowanie". Miejsca egzekucji nie wymieniono.

Przebieg zbrodni znamy dzięki relacjom kilku świadków, co w przypadku egzekucji z pierwszych miesięcy okupacji zdarza się rzadko. Gajowy Paweł Wernio, który mieszkał przy bramie wjazdowej do pałacu, zeznał w 1946 roku, że w południe zastał przy swoim domu Niemców z trupimi czaszkami na czapkach, kopiących dół. Kazali mu wrócić do domu. Z okna widział, jak z ciężarówek wysiadają kolejno grupy więźniów z rękami w górze. Mężczyzn rozstrzelano nad dołem, a cała egzekucja trwała ok. godziny. Jeden z nich, student Politechniki Warszawskiej Aleksander Walasek, próbował uciekać. Dosięgły go kule i został pochowany osobno, w miejscu, w którym zginął.

Ofiary to przekrój przedwojennego społeczeństwa. Zginęli robotnicy rolni Wiktor Gawda, Jan Maziarz, Jan Mich, Walenty Post i Jan Stanicki, rolnik Wacław Łoskot, piekarz Franciszek Kruszkowski, stolarz Stanisław Maliszewski, muzyk Leon Głowiński, bokser i trener Stanisław Nowotczyński, kapitan Wojska Polskiego Władysław Zaufal, ziemianin hr. Zdzisław Zabiełło, Majer Knecht i wspomniany Aleksander Walasek.

Piętnastą ofiarą był dr Rafał Marceli Blüth, literaturoznawca, publicysta katolicki i znawca Rosji. Niemcy aresztowali go w październiku 1939 roku w mieszkaniu w Alejach Ujazdowskich, gdy znaleźli maszynopis sztuki uznanej za antyniemiecką, którą tłumaczył z żoną. Jako "broń" w jego sprawie miała figurować maska przeciwgazowa. Jego żona była wtedy w zaawansowanej ciąży. Syn, Tomasz, urodził się w styczniu 1940 roku, już po śmierci ojca.

Przez lata wokół zbrodni narosło wiele legend. Długo powtarzano, że w Natolinie zginął także prezydent Warszawy Stefan Starzyński. Ustalenia IPN to wykluczyły, bo jeszcze w grudniu 1939 roku Starzyński był więźniem Pawiaka. Ciała ofiar ekshumowano dopiero w 1971 roku. W 1998 roku ustawiono w lesie głaz pamiątkowy, ale badania archeologów z łódzkiego oddziału Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich z 2010 roku pokazały, że mogiła była w innym miejscu, w rowie melioracyjnym ok. 110 m na południe od ul. Pałacowej. Archeolodzy znaleźli tam m.in. guziki z orłem w koronie, łuski i fragmenty kości.

Pomnik na Ursynowie

Pomnik z nazwiskami wszystkich zamordowanych stanął przy ul. Nowoursynowskiej 84 latem 2023 roku. Powstał z inicjatywy prof. Tomasza Szaroty, syna Rafała Blütha, oraz Kolegium Europejskiego w Natolinie. Zaprojektował go prof. Przemysław Krajewski z warszawskiej ASP ze swoim zespołem. W centrum stoi kolumna przełamana u nasady, z orłem II Rzeczypospolitej, otoczona "kręgiem pamięci" i 15 stalowymi żerdziami, po jednej dla każdej ofiary. Na tablicach są nazwiska, zawody i wyznanie zamordowanych oraz lata ich urodzenia i śmierci, po polsku i angielsku, zapisane krojem pisma, którego Niemcy używali w obwieszczeniach o egzekucjach.

Był to przekrój polskiego społeczeństwa: pięciu chłopów, żołnierz i student także pochodzenia chłopskiego, piekarz, stolarz, bokser, muzyk, oficer, arystokrata-właściciel ziemski, Żyd oraz literat-publicysta. Tym ostatnim był mój ojciec, Rafał Marceli Blüth.

- mówił prof. Tomasz Szarota podczas odsłonięcia pomnika.

To pierwsza rocznica zbrodni od jego śmierci. Prof. Tomasz Szarota, historyk z Instytutu Historii PAN, autor m.in. "Okupowanej Warszawy dzień powszedni" i biografii gen. Stefana Roweckiego "Grota", zmarł w sierpniu w wieku 86 lat. Spoczął na Cmentarzu Ewangelickim w Warszawie. Twarz ojca pierwszy raz zobaczył jako 22-letni student historii, na zdjęciu w uniwersyteckim archiwum.

::news{"type":"see-also","item":"21200","portal":"haloursynow.pl"}