Pomnik Chopina ma 100 lat. Zaczęło się od prośby, której car nie mógł odrzucić

Wszystko zaczęło się od śpiewaczki, która zaskoczyła cara prośbą nie do odrzucenia. Potem było ćwierć wieku przepychanek z urzędnikami, wojna i pusta kasa. Pomnik Chopina w Łazienkach odsłonięto 14 listopada 1926 roku, równo 100 lat temu. Niemcy wysadzili go w powietrze, a komuniści odbudowali, bo kompozytor był dla nich wygodnym bohaterem.

Rok 1901, teatr dworski w Petersburgu. Na scenie Adelajda Bolska, Polka i primadonna opery paryskiej. Mikołaj II jest jej występem tak oczarowany, że chce artystkę wynagrodzić. Bolska nie prosi o klejnoty, tylko publicznie, przy świadkach, o zgodę na pomnik Chopina w Warszawie. Carowi nie wypada odmówić. Zgadza się, ale obwarowuje zgodę wieloma warunkami, a torpedowanie pomysłu zostawia urzędnikom.

Dodajmy, że śpiewaczka naprawdę nazywała się Skąpska, a Bolska to pseudonim sceniczny. O pomniku największego polskiego kompozytora mówiono w Warszawie już od drugiej połowy XIX wieku, ale zaborca nie pozwalał upamiętniać niczego, co polskie. Dopiero jej prośba otworzyła furtkę.

Pięć lat czekania na zgodę na zbiórkę

Urzędnicy wywiązali się z zadania wzorowo. Komitet Budowy Pomnika, powołany za zgodą gubernatora warszawskiego, musiał prosić o osobne pozwolenie na każdy krok: na powołanie każdego członka, na konkurs, na zbieranie składek, na wybór placu. Na samą zgodę na zbiórkę pieniędzy czekał pięć lat. Autorzy wydanej w 1929 roku "Historii budowy pomnika Fr. Chopina" pisali, że komitetowi chodziło nie tylko o muzykę, ale i o to, by pokazać światu, "że istniejemy, że żyjemy".

Kłopot był też z miejscem. Miasto zaproponowało Ogród Saski albo plac Warecki, czyli dzisiejszy plac Powstańców Warszawy. Komitet wybrał plac, po czym na przełomie 1909 i 1910 roku stanęło na Parku Ujazdowskim. Jak się okazało, też nie na długo.

Konkurs z 1908 roku przyniósł ponad 60 projektów, a wygrała praca rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego i architekta Franciszka Mączyńskiego. Musiała ją jeszcze ocenić Cesarska Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu. Zastanawiała się dwa lata i orzekła, że pomnik jest nie do przyjęcia pod względem estetycznym. Po poprawkach i kolejnych przeszkodach projekt wreszcie przeszedł. W maju 1914 roku komitet podpisał umowę z francuską odlewnią Thiebaut Freres, a model dotarł do Francji tuż przed wybuchem I wojny światowej.

Model przetrwał wojnę, zabrakło pieniędzy

W 1918 roku Szymanowski dostał z Francji wiadomość, na którą nie liczył: model ocalał. Polska była już wolna, nikt nie musiał pytać Petersburga o zdanie, tylko kasa komitetu świeciła pustkami. W maju 1920 roku jego członkowie chcieli się rozwiązać i oddać sprawę ministerstwu. Rząd rezygnacji nie przyjął, kazał działać dalej i obiecał wsparcie. Ruszyła nowa zbiórka: płaciły firmy i osoby prywatne, grano koncerty na rzecz pomnika, zaangażowali się parlamentarzyści.

Na przełomie 1924 i 1925 roku po raz ostatni zmieniono lokalizację. Chopin miał stanąć w Łazienkach, obok Belwederu, w miejscu, gdzie wcześniej rósł sad owocowy. Na początku 1926 roku zaczęto szykować teren, a we Francji ruszyło odlewanie.

Odsłonięcie wyznaczono na 14 listopada 1926 roku i połączono z 25-leciem Filharmonii. Echo poszło po całej Europie. Szwajcarskie radio nadawało utwory Chopina, koncerty odbyły się w Zurychu i Genewie, w Wenecji urządzono uroczystą akademię, a obchody z muzyką zorganizowano m.in. w Nicei, Pradze, Koszycach i Kiszyniowie. Ignacy Jan Paderewski, który do Warszawy nie dotarł, pisał w liście o geniuszu, który "na szerokim świecie najwięcej serc zdobył dla swego narodu".

"Żebym mu nie zagrał marsza żałobnego"

Pomnik stał niespełna 14 lat. Likwidacja Chopina była jedną z pierwszych decyzji Niemców po kapitulacji Warszawy. W maju 1940 roku na polecenie gubernatora Hansa Franka monument wysadzono w powietrze, a brąz poszedł na złom. Okupanci próbowali też zniszczyć wszystkie kopie przechowywane w polskich muzeach.

Protestować oficjalnie się nie dało, więc warszawiacy odpowiedzieli po swojemu. Po mieście krążył wierszyk ułożony w imieniu kompozytora:

Kto mnie zdjął, to nie wiem, ale wiem, dlaczego - żebym mu nie zagrał marsza żałobnego.

Leopold Staff poświęcił zniszczeniu pomnika osobny wiersz, w którym sprawcę nazwał zbirem ślepym z wściekłości.

O odbudowie zaczęto mówić już w 1946 roku. W listopadzie we Wrocławiu, na terenie zakładów rafineryjnych, znaleziono głowę Chopina. Radość była przedwczesna. Okazało się, że to próbny odlew w dużo mniejszej skali, a oryginał Niemcy przetopili w całości. Projekt trzeba było odtworzyć z ocalałych kopii i fotografii.

Co ciekawe, nowej władzy Chopin bardzo pasował. Wielu bohaterów z przedwojennych cokołów komuniści upamiętniać nie chcieli, a tu mieli artystę znanego na całym świecie i patriotę bez otwartego konfliktu z Rosjanami. "Etiudę rewolucyjną" i fortepian wyrzucony przez okno w Warszawie dało się zapisać na konto caratu. 1 lutego 1955 roku u ministra kultury Włodzimierza Sokorskiego zebrało się 16 osób ze środowisk kultury i większość opowiedziała się za odbudową w przedwojennym kształcie. Zgodę wydał Komitet Centralny PZPR.

Zrekonstruowany pomnik odsłonił 11 maja 1958 roku przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki. Rok później Towarzystwo im. Fryderyka Chopina zaczęło organizować pod wierzbą letnie niedzielne koncerty. Odbywają się do dziś.