Niezwykłe znaleziska z Kokosowej 30. Sierp, wódka weselna i święta od pożarów

Gdy pod koniec lata z krajobrazu ulicy Kokosowej znikała ponadstuletnia drewniana chałupa, wielu przechodniów przecierało oczy ze zdumienia. Zniknęła nie w wyniku bezdusznego wyburzenia, lecz w ramach precyzyjnej inwestycji: budynek rozebrano belka po belce, a jego drewniane elementy trafiły do suszarni i odgrzybiania, by powrócić na swoje dawne miejsce na skarpie. Ale gdy budynek jeszcze stał, nowi właściciele we współpracy ze mną - badaczką Wolicy - przeprowadzili drobiazgową inwentaryzację wnętrz Kokosowej 30.

Na ścianach, pod tynkiem, w szufladach, zakamarkach izb oraz w przydomowych zabudowaniach odnaleźliśmy niezwykły zestaw artefaktów. Dla antropologa kultury te przedmioty to coś więcej niż zwykłe pamiątki, lecz zapis ludzkich nawyków, zwyczajów, sąsiedzkich relacji i codziennej troski. Ale co dokładnie kryło się w tej ponadstuletniej kapsule czasu?

Wódka weselna - Agnieszko i Rafale, odezwijcie się!

Pośród starych sprzętów i pamiątek odkryliśmy znalezisko niezwykle osobiste: butelkę wódki weselnej z pamiątkową etykietą i datą - 19 września 1998 roku, zamówioną z okazji wesela Agnieszki i Rafała.

Lata 90. to dekada, w której Wolica wkraczała w czas intensywnej ustrojowej i urbanistycznej transformacji. Na dawnych polach budowały się tu pierwsze segmenty, grodzone osiedla i wille.

Butelka z weselnej zabawy przetrwała na Kokosowej 30 ponad ćwierć wieku. Aż ciśnie się na usta pytanie: co dzisiaj u nich słychać? Czy Agnieszka i Rafał - dziś (miejmy nadzieję) udane małżeństwo z wieloletnim stażem - mieszkają wciąż gdzieś w okolicy: na Ursynowie lub Wilanowie? A może przypadkiem czytają właśnie ten artykuł i ze wzruszeniem przypominają sobie imprezę z września 1998 roku? Jeśli tak - serdecznie Państwa pozdrawiamy, a weselna pamiątka oficjalnie stała się częścią udokumentowanej historii Kokosowej 30.

Kuty sierp - symbol żniw i dawnej rolniczej potęgi Wolicy

Kolejnym poruszającym obiektem wydobytym z otchłani gospodarstwa jest stary, ręcznie kuty sierp. Zanim na pola wjechały wielkie kombajny i nowoczesne maszyny, to właśnie sierp był podstawowym rekwizytem każdego gospodarza. Wygięte, żelazne ostrze osadzone w drewnianym trzonku wymagało od użytkownika ogromnej wprawy, cierpliwości, silnych rąk (i żelaznego kręgosłupa) podczas żniw. Ten sierp to żywy świadek czasów, gdy Wolica była niemal samowystarczalną, tętniącą życiem wsią rolniczą.

Warto sobie uświadomić, jak gigantyczne były tutejsze pola uprawne. Rozciągały się one od okolic ulicy Dereniowej aż do Błoń Wilanowskich, dochodząc do dzisiejszego kompleksu Royal Wilanów. Zboża rosło dokładnie tam, gdzie dziś stoją nowoczesne biurowce, osiedla i kawiarnie.

Święta Agata na straży domu

Jednym z najbardziej przejmujących znalezisk był niewielki obrazek przedstawiający Świętą Agatę. W tradycyjnej obyczajowości wiejskiej wizerunek ten nie pełnił funkcji wyłącznie estetycznej czy dewocyjnej. Święta Agata była powszechnie czczona jako patronka chroniąca domostwa i inwentarz przed pożarem - żywiołem, który dla wiejskiej społeczności oznaczał natychmiastową katastrofę.

Warto dodać, że jej obecność była bardzo uzasadniona - na początku XX wieku spłonęła niemal cała wieś. Winna była świeca - lub świece - zostawione przez młode dziewczyny, które zapomniawszy o nich, udały się do parafii pw. Świętej Katarzyny. Wiemy to tylko z przekazów ustnych - o pożarze opowiadała mi pani Gabriela, która wie o nim od swojej babci, urodzonej w XIX wieku.

Dla chaty takiej jak ta, wzniesionej prawie całkowicie z łatwopalnego drewna, Święta Agata stanowiła pewnego rodzaju tarczę. Odsłonięcie tego obrazka przypomina nam, że tradycyjny dom drewniany - materiał, który, jak pisał Jean Baudrillard, „żyje, oddycha, przechowuje w swoich włóknach czas” - wymagał stałej, symbolicznej opieki i troski swoich mieszkańców. Część oryginalnych belek udało się zachować i - jak mówią państwo Sobiechowie, właściciele domu - wrócą na Kokosową 30.

Izolacja tańsza niż wełna mineralna

Kolejnych fascynujących odkryć dokonaliśmy podczas demontażu samych ścian. Pod kolejnymi warstwami farby (naliczyliśmy co najmniej 3) i tynku kryły się oryginalne, surowe bale, a na nich - warstwa trzciny, przymocowanej do bali drutem.

Zanim pojawił się styropian czy wełna mineralna, tutejsi gospodarze sięgali po ten właśnie sposób: trzcina tworzyła niezłą izolację termiczną: zatrzymywała zimowe mrozy i chroniła izby przed letnim upałem. Każda warstwa tynku i słomy to namacalny ślad ludzkiej pracy i czułego gospodarowania przestrzenią, o którą dbano - mimo, że sam dom miał niecałe 50 mkw.

Podobną izolację można spotkać w innych drewniakach Warszawy, choć, trzeba przyznać, trzcina w połączeniu z drewnem stanowi bardzo łatwopalne połączenie.

Gazety z lat 90. - kapsuła czasu na granicy dwóch światów

W budynkach gospodarczych trafiliśmy na stosy gazet pochodzących z lat 90. XX wieku. Dla niektórych lata 90. to niemal współczesność, ale w kontekście mikrohistorii Wolicy stanowią one moment niezwykle dramatyczny i przełomowy. To właśnie wtedy dawna wieś, włączona administracyjnie do Warszawy w 1951 roku, zaczęła ostatecznie ulegać gwałtownej urbanizacji i modernizacji. Gazety z lat 90. ukazują moment, w którym świat dawnych rolników zaczął ostatecznie przecinać się z rzeczywistością rozbudowującego się miasta.

Przyszłość Kokosowej 30? Co stanie się z odnalezionymi przedmiotami?

Nowi właściciele - świadomi wartości historycznej i duchowej tego miejsca - zachowają odnalezione przedmioty, by wpleść je w nową inwestycję. Powróci kultowa już drewniana elewacja od strony ulicy Kokosowej, z charakterystycznym okienkiem pomalowanym na biało. Obok powstanie nowa, współczesna bryła nawiązująca formą do dawnej stodoły, a przed dom powróci tradycyjny ogródek warzywny.

Odnalezione przy Kokosowej 30 skarby przypominają, że Wolica nie jest zamkniętym rozdziałem w podręczniku historii dzielnicy. To żywy, wielowymiarowy proces pamięci i tożsamości, który na przekór gwałtownym zmianom urbanistycznym uparcie trwa - choć w innej formie, niż dawniej.

::news{"type":"see-also","item":"43763"}