Pięć złotych za grzebanie ciał. Wstrząsające zeznania grabarza z Pyr

Pod korzeniami dębów i sosen Lasu Kabackiego, tam gdzie dziś rodziny spacerują z dziećmi, kryje się jedno z miejsc kaźni Warszawskiego Pierścienia Śmierci. Dotarliśmy do zeznań świadków złożonych tuż po wojnie przed Komisją Badania Zbrodni Niemieckich - leśniczego, gajowego i grabarza, który własnymi rękami kopał groby dla rozstrzeliwanych. Ich relacje odsłaniają skalę egzekucji, o których przypominają dwie skromne tablice.

Mogiłę mogę wskazać

- powiedział Romuald Zakrzewski.

Był 2 lutego 1946 roku. Od zakończenia wojny minęło niespełna dziewięć miesięcy. Zakrzewski, leśniczy z Kabat, składał zeznania o tym, co w czasie niemieckiej okupacji działo się w lesie, którym się opiekował. Wiedział, gdzie szukać zabitych.

Wystarczy półgodzinny spacer ulicą Rybałtów od strony Prawdziwka, aby trafić na niepozorną, małą ścieżkę. Prowadzi ona w głąb lasu. Wokół dęby, sosny i buki. Co jakiś czas słychać śmiech bawiących się dzieci i pochłoniętych w rozmowie dorosłych. A to wszystko w akompaniamencie ciężkiej pracy dzięciołów czy łamiących się patyków pod nóżkami rozpędzonych wiewiórek.

A czy te wszystkie osoby, które dziś tu spotykam, wiedzą, że jesienią 1946 roku przeprowadzono tu ekshumacje tych, którzy oddali życie za ich beztroski, rodzinny spacer?

O tym, co działo się w Lesie Kabackim w czasie okupacji, opowiadali po wojnie ludzie, którzy ten las znali, pracowali w nim i widzieli ślady zbrodni. Dotarliśmy do ich zeznań złożonych w 1946 roku przed Komisją Badania Zbrodni Niemieckich.

Leśniczy

Jeden z nich liczy 48 stron. Na pierwszej zapisano dane świadka: Romuald Zakrzewski, 33 lata, leśniczy. Miejsce zamieszkania: Kabaty, gmina Wilanów. Jest 2 lutego 1946 roku. Zakrzewski siada przed sędzią śledczą Haliną Wereńko i zaczyna mówić.

Pierwszą historię zna od Stanisława Cieślaka, gajowego leśnictwa w oddziale XV. Cieślak był w lesie, kiedy zobaczył osiem ciężarówek. W środku siedzieli ludzie w cywilnych ubraniach. Towarzyszyło im kilka samochodów z żandarmami i esesmanami. Zakrzewski zeznaje, że w jednej ciężarówce mogło zmieścić się 25-30 osób. Szacuje więc, że przywiezionych mogło być nawet dwustu. Esesmani zauważyli Cieślaka. Kazali mu odejść. Obstawili oddział XV. Po chwili usłyszał serię z karabinu maszynowego i wybuchy granatów. Następnego dnia wrócił. W miejscu, do którego dzień wcześniej wjechały samochody, ziemia była świeżo przekopana. Naruszony teren miał około 150 metrów kwadratowych.

Zakrzewski opowiada o kolejnej egzekucji.

Boże Ciało 1942 roku. Patrole SS obstawiają Las Kabacki i zawracają każdego, kto próbuje wejść do środka. Dzień później Zakrzewski idzie do lasu razem z gajowym Czesławem Filipkiem. W oddziale XIV zauważają ślady samochodów prowadzące w głąb lasu, na polanę. Rosną tam świeżo posadzone świerki. Na ziemi leżą gazeta "Stürmer" z wczorajszą datą, bilety do kina "Apollo" i pudełka papierosów.

Następnego dnia Zakrzewski wraca. Teren obstawiają jego ludzie. Zaczynają rozkopywać miejsca, w których ziemia wygląda na naruszoną.

Na głębokości około 1,8 do 2 metrów natrafiliśmy na kupę ciał ludzkich, pokaleczonych, jak sądzę postrzałami i wybuchami granatów. Ciała były powiązane linami

- zeznaje Zakrzewski. Mówi dalej.

Widziałem tam zwłoki mężczyzny, który miał ręce związane na krzyż, a klatkę piersiową i ramiona okaleczone wybuchami granatów. Okoliczne drzewa nosiły ślady kul

- opisuje świadek.

Z mogiły wyciąga męski kapelusz, materiałowy pasek do spodni i szalik. Przekazuje je swojemu dowództwu w Armii Krajowej. Według jego zeznań, na podstawie znalezionych przedmiotów udało się ustalić nazwiska zamordowanych.

To nie koniec. Zakrzewski opowiada o kolejnych egzekucjach. O Żydach rozstrzeliwanych pojedynczo w lesie w 1943 roku. O dziewięciu mężczyznach przywiezionych z Pawiaka. O następnych dwudziestu zamordowanych w sierpniu i czternastu we wrześniu. Nie każdą egzekucję widział. Część zna z relacji ludzi, którzy byli przy nich obecni - między innymi grabarzy zmuszanych do zakopywania ciał. To od nich dowiaduje się o jednym z zamordowanych, inżynierze Boguckim.

Między innymi był rozstrzelany wtedy inżynier Bogucki, imienia nie znam. Powiedzieli mi o tym grabarze, naoczni świadkowie egzekucji, których nazwisk w tej chwili nie pamiętam. (…) Grabarze ci za zakopanie zwłok otrzymali po 5 zł od głowy i ubrania pomordowanych. W futrze znajdował się dowód inż. Boguckiego, stąd dowiedziałem się, iż został wtedy stracony. Mogiłę mogę wskazać

- zeznaje Zakrzewski, kończąc tę część zeznania słowami, które w protokole pojawią się jeszcze raz: "Mogiłę mogę wskazać".

Gajowy

Mija prawie pięć miesięcy. 27 czerwca 1946 roku przed sędzią Antonim Knollem, członkiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, siada Władysław Zaran. Jest gajowym w Lesie Kabackim, w rejonie Pyr. Zaczyna opowiadać.

Pierwsza egzekucja, o której wie, miała odbyć się w marcu 1941 roku. Sam jej nie widział. Zapamiętał około ośmiu samochodów, w tym sześć ciężarowych. Jechały od strony Natolina w kierunku szosy Warszawa - Piaseczno.

Miejsce egzekucji znajduje się nie w moim rewirze, a w rewirze nieżyjącego już dziś gajowego Cieślaka

- zeznaje Zaran.

W kwietniu 1943 roku posterunkowy Gromelski uprzedza Zarana, że w Lesie Kabackim od strony Pyr ma odbyć się egzekucja.

Ponieważ byłem ciekaw, kogo rozstrzelają i jak się taka egzekucja odbywa, więc poprosiłem go, by wskazał mi miejsce i czas

- wyjaśnia świadek.

Po południu do lasu przychodzą: komendant posterunku policji granatowej (Polskiej Policji Generalnego Gubernatorstwa - skrót pochodzi od granatowych mundurów) Dąbrowski, posterunkowy Gromelski i czterech grabarzy: Stodulski, dwóch Gawarkiewiczów i mężczyzna, którego nazwiska Zaran nie pamięta.

Ci wykopali grób mniej więcej kwadratowy. Po wykopaniu grobu poszli do domu

- relacjonuje Zaran.

Następnego dnia o świcie Zaran znów jest w lesie. Przyjeżdżają dwa samochody ciężarowe. W jednym są skazani, w drugim policjanci granatowi. Potem pojawia się trzeci samochód. Przywozi niemieckich żandarmów. Jest wśród nich oficer Lipscher. Zaran stoi około dwustu metrów dalej. Gęsty las zasłania mu miejsce egzekucji. Nie widzi. Słyszy.

Dopiero później grabarze opowiedzą mu, co wydarzyło się przy wykopanym dzień wcześniej grobie. Według ich relacji na rozkaz Lipschera strzelali policjanci granatowi. Niemieccy żandarmi dobijali skazanych. Zamordowano dwadzieścia osób.

Latem tego samego roku Zaran ponownie słyszy egzekucję.

Stojąc z dala od miejsca egzekucji, słyszałem przed odgłosem strzałów okrzyk "Niech żyje!", ale o co chodziło, nie dosłyszałem

- wspomina Zaran.

Później pyta o to grabarzy. Ich relacje są sprzeczne. Jedni mówią, że był to okrzyk na cześć Polski. Inni - że na cześć Hitlera. Trzy lata później, siedząc przed sędzią, Zaran nie próbuje rozstrzygnąć, która wersja jest prawdziwa.

Jak było w rzeczywistości, nie wiem

- kwituje świadek.

Grabarz

Dzień przed przesłuchaniem Władysława Zarana, 26 czerwca 1946 roku, przed sędzią Antonim Knollem, członkiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, siada Antoni Gawarkiewicz. Jest grabarzem. W czasie okupacji mieszka w Pyrach. To właśnie na jego relacje dzień później będzie powoływał się Zaran. Gawarkiewicz nie musi jednak opowiadać tego, co usłyszał od innych. On tam był.

W czerwcu i lipcu 1943 roku, na zarządzenie komendanta policji granatowej w Pyrach, musiałem kopać groby i być przy masowych egzekucjach dokonywanych przez Niemców w Lesie Kabackim koło Pyr

- zeznaje Gawarkiewicz.

Pierwszy nakaz dostaje w połowie czerwca 1943 roku. Po południu przychodzi do niego komendant policji granatowej Dąbrowski. Razem z bratem Edwardem ma pójść do lasu.

Przy przystępowaniu do kopania nie wiedzieliśmy jeszcze, iż ma to być grób. Wykopany przez nas dół miał rozmiary: 2 na 8 m na 1,80 m. O przeznaczeniu dołu dowiedzieliśmy się w trakcie kopania

- opisuje świadek.

Kiedy kończą pracę, mogą wrócić do domu. Ale nie na długo. Dąbrowski uprzedza, że o trzeciej w nocy znów będą potrzebni. Budzi ich zgodnie z zapowiedzią. Bracia wracają do lasu. Dąbrowski każe braciom wejść do zagajnika i czekać. Nadjeżdżają trzy samochody, w tym jeden osobowy. Egzekucją kieruje kapitan żandarmerii Lipscher. Gawarkiewicz zeznaje, że Lipscher powiedział im, że za chwilę zostaną rozstrzelani "polscy bandyci" w odwecie za zabicie policjanta. Skazani mają na sobie cywilne ubrania. Ich ręce nie są związane.

Egzekucję przeprowadziła na rozkaz Lipschera policja granatowa w liczbie dziesięciu. Oprócz policji granatowej było również około dziesięciu żandarmów niemieckich

- relacjonuje Gawarkiewicz. Patrzy.

Po oddaniu strzałów, gdy skazani upadli już na ziemię, żandarmi dobijali ich strzałami z rewolwerów. Potem kazano nam wziąć ciała i wrzucić do grobu. Nie pozwolono ich ułożyć, tylko rzucaliśmy w nieładzie do dołu

- zeznaje świadek.

Na tym egzekucja się nie kończy. Przyprowadzonych zostaje kolejnych pięciu ludzi. Giną w ten sam sposób. Lipscher i pluton egzekucyjny czekają, aż bracia zasypią mogiłę do połowy. Niemiecki oficer wydaje polecenie, żeby po grobie nie został żaden ślad.

Miejsca zlane krwią kazano nam również uprzątnąć (...)

- zeznaje Gawarkiewicz.

Trzy tygodnie później Gawarkiewiczowie ponownie dostają nakaz. Kopią następny grób. Tuż obok pierwszego. Ma takie same rozmiary. Tym razem ginie czternaście osób.

Zdaje mi się, że przed egzekucją Lipscher coś odczytywał, ale co, to nie wiem, gdyż nie mogłem na to patrzeć i stałem dosyć daleko

- wspomina świadek.

Dziesięć dni później wszystko się powtarza. Kolejna egzekucja. Kolejny grób obok dwóch poprzednich.

Jesienią 1943 roku Gawarkiewicz i Stodulski zostają wezwani do zakopania czterech Żydów rozstrzelanych w pobliżu budynków wojskowych w Lesie Kabackim. Ciała są rozebrane. Ubrania i buty zamordowanych mężczyzn mają wrzucić do samochodu. Zimą 1944 roku Gawarkiewicz znów kopie grób. Tym razem dla czterech mężczyzn i dwóch kobiet. Lepsze części ich garderoby, przede wszystkim buty, również mają trafić do samochodów.

Pięć mogił

Las Kabacki jest częścią Warszawskiego Pierścienia Śmierci. W jego skład wchodzą przede wszystkim podwarszawskie lasy. Podczas okupacji niemieckiej to właśnie w nich dokonywano utajnionych egzekucji. Miały one miejsce w latach 1939-1944.

Jesienią 1946 roku do Lasu Kabackiego weszli przedstawiciele Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce i Polskiego Czerwonego Krzyża. Szukali miejsc, o których kilka miesięcy wcześniej opowiadali świadkowie. Pomagali pracownicy służby leśnej i okoliczni mieszkańcy. To oni wskazywali, gdzie należy kopać. Odnaleziono pięć mogił. Według Atlasu Warszawy wydobyto z nich 110 ciał. Wikipedia mówi o znalezionych szczątkach kolejnych 21 osób, natomiast strona AK "Obroża" podaje liczbę 23. Jednak nie wszystkie zeznania udało się zweryfikować. Według niepotwierdzonych informacji, liczba osób straconych mogłaby wynosić aż około tysiąc.

Dziś w Lesie Kabackim oznaczone są miejsca dwóch z pięciu odnalezionych wówczas mogił. Jedna z tablic znajduje się w pobliżu ulicy Rybałtów, druga przy Moczydłowskiej. Pozostałe trzy nie są oznaczone. Część z ekshumowanych ciał zidentyfikowano - wiele pochowano na cmentarzu w Pyrach.