„Dbajcie o Warszawę". Zmarła Wanda Traczyk-Stawska. Jej słowa były jak dzwon

Miała 99 lat i do ostatnich dni pozostawała głosem sumienia Warszawy. Wanda Traczyk-Stawska „Pączek" – powstańczyni, żołnierz Armii Krajowej, psycholożka i orędowniczka osób z niepełnosprawnościami – zmarła we wtorek. Dwa lata temu gościła na Ursynowie, gdzie w sali UCK „Alternatywy" każde jej słowo wybrzmiewało jak dzwon. Jej ówczesny apel do warszawiaków brzmi dziś jak testament.

Odeszła bohaterka wielu pokoleń

O śmierci Wandy Traczyk-Stawskiej poinformował we wtorek wiceminister kultury Maciej Wróbel. Podkreślił, że odeszła bohaterka wielu pokoleń, która zabierała głos w ważnych sprawach i sprzeciwiała się mowie nienawiści. Wpis pożegnalny zamieścił także europoseł Michał Szczerba, nazywając zmarłą strażniczką pamięci, warszawianką, nauczycielką i autorytetem.

Głos zabrał również prezydent stolicy. Rafał Trzaskowski napisał, że Warszawa straciła kogoś wyjątkowego - "bohaterkę, żołnierkę Powstania Warszawskiego i Honorową Obywatelkę Miasta, a każda rozmowa z nią była lekcją o tym, co naprawdę ważne".

Wanda Traczyk-Stawska urodziła się 7 kwietnia 1927 roku w Warszawie. W powstaniu walczyła jako łączniczka i strzelec Szarych Szeregów oraz Armii Krajowej, pod pseudonimami „Atma" i „Pączek". Po upadku zrywu trafiła do niemieckich obozów jenieckich, a po wojnie ukończyła psychologię na Uniwersytecie Warszawskim i do późnych lat 70. uczyła w szkołach specjalnych dla dzieci z niepełnosprawnościami. Kierowała Społecznym Komitetem ds. Cmentarza Powstańców Warszawy.

Wieczór na Ursynowie, którego nikt nie zapomniał

Na Ursynów przyjechała pod koniec lipca 2024 roku, w tygodniu rozpoczynających się obchodów 80. rocznicy wybuchu powstania. Spotkanie w Ursynowskim Centrum Kultury „Alternatywy" zorganizowały wspólnie Ursynoteka i UCK. Pretekstem była książka „Błyskawica. Historia Wandy Traczyk-Stawskiej", oparta na rozmowach, które przeprowadził z nią historyk i dziennikarz Michał Wójcik.

Pretekst szybko przestał mieć znaczenie. Już pierwsze słowa powstanki sprawiły, że sala zamilkła. Traczyk-Stawska zwróciła się wprost do potomków warszawskiej ludności cywilnej - tych, którzy przeżyli 63 dni razem z walczącymi.

To wy byliście z nami i nas wspieraliście do ostatniego dnia... Tak bardzo bałam się, że jak będziemy wychodzili z Warszawy, wy będziecie stać, wiedząc o tym, że zaraz nas Niemcy będą wyrzucać, że będziecie się na nas gniewać. Będziecie nam wymyślać za to powstanie. A wy żeście stali. I te wasze łzy zapamiętałam do końca życia

- mówiła wtedy ze wzruszeniem Wanda Traczyk-Stawska.

Wracała do tego obrazu kilkakrotnie. Wyjście do niewoli opisywała jako moment, w którym obecność cywilów zadecydowała o wszystkim.

Kiedyśmy szli do niewoli, staliście i płakaliście. Gdyby nie wasza obecność, wielu z nas chyba popełniłoby samobójstwo. Bo wiedzieliśmy, że zostawiamy miasto bezbronne

- wspominała.

„Miałam broń, Błyskawicę, udawałam chłopaka"

W powstaniu służyła w Oddziałach Osłonowych Wojskowych Zakładów Wydawniczych - Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, kierowanych do wsparcia oddziałów w Śródmieściu Północnym. Walczyła też w Śródmieściu Południowym i na Powiślu, między innymi o utrzymanie elektrowni. 6 września 1944 roku została ciężko ranna na ulicy Smolnej. Do Polski wróciła w 1947 roku.

Nie pozwalała nazywać się żołnierką. Powód tłumaczyła na Ursynowie bez ogródek.

Miałam broń, Błyskawicę, udawałam chłopaka, bo chłopaki jako dziewczynie stale tę broń próbowali zabrać i musiałam się z nimi o to bić. A jak już miałam portki, udawałam chłopaka, to się do mnie nie czepiali, choć wyglądałam na smarkacza. Ale uważali, że nawet smarkacz ma prawo mieć broń, a dziewczyna nie

- opowiadała powstańczyni.

Zaraz potem dodawała, że czasy się zmieniły i każda dziewczyna ma dziś takie same prawa jak chłopaki.

Marzenie o pomniku i cięty język

Na ursynowskiej scenie mówiła też o tym, czego nigdy się nie doczekała. Marzyła o pomniku kobiet powstania w Warszawie. Przywoływała National Memorial Arboretum w Anglii, gdzie obok marynarza, lotnika i żołnierza Andersa stoi dziewczyna z Warszawy - sanitariuszka i łączniczka.

Chciałabym bardzo, żeby taki pomnik powstał w Warszawie, zamiast tych niemądrych schodów...

- stwierdziła, nawiązując do pomnika ofiar katastrofy smoleńskiej na placu Piłsudskiego.

Sala odpowiedziała śmiechem, gdy w tym samym wątku wypaliła, że stojący nieopodal pomnik Lecha Kaczyńskiego upamiętnia dobrego prezydenta i dobrego człowieka - „dlatego, że miał żonę". Ten rodzaj poczucia humoru, ostry i pozbawiony kalkulacji, był jej znakiem rozpoznawczym do końca.

„Nie mogą być u władzy ci, co chcą się bić"

Ursynowskie spotkanie w dużej mierze dotyczyło jednak nie przeszłości, lecz przyszłości. Powstańczyni przestrzegała przed zapatrzeniem w wojnę i apelowała o szukanie sojuszników.

Wolność trzeba zawsze sobie w jakiś sposób wywalczyć, niekoniecznie bronią, czasem mądrością. I właśnie teraz bardzo bym chciała, żeby nasze władze były mądre, zanim umrę.

Żebym się tam w grobie nie martwiła o Polskę, żebym wiedziała, że jest bezpieczna

- mówiła.

Nawiązywała do rosyjskiej agresji na Ukrainę i namawiała, by „mniej pamiętać, a więcej szukać przyjaciół".

Nie mogą być u władzy ci, co chcą się bić. Pamiętajmy, że najważniejszy jest pokój. Nauczmy się przyjaźnić z innymi narodami, nawet z Niemcami

- apelowała.

Mówiła też o Europie jako o wspólnocie, którą trzeba wspierać, by słabsze państwa - Litwa, Łotwa, Estonia - zawsze mogły liczyć na pomoc.

Siostry, które przeżyły dzięki sąsiadom

Najbardziej poruszające fragmenty ursynowskiego wieczoru dotyczyły jej własnej rodziny. Do powstania poszedł ojciec, brat i ona. W domu zostały dwie młodsze siostry, bo matka nie żyła.

Powstanie miało trwać 3 dni, a trwało 63. One przeżyły dzięki temu, że warszawiacy umieli sobie nawzajem pomagać. Wszyscy!

- wspominała.

-Opowiadała, jak sama - ranna, nie mogąc wstać – została uratowana przez dwie kobiety, które mimo ostrzału przebiegły do niej z sąsiedniej bramy na Chmielnej, wzięły ją na ręce i przeprowadziły przez ostrzeliwany placyk braci Jabłkowskich, dziś plac Pięciu Rogów, do szpitala.

„Dbajcie o Warszawę. Nie róbcie jej wstydu"

Na koniec spotkania w „Alternatywach" mówiła o mieście. Przypominała, że odchodzą już najmłodsi uczestnicy powstania i że za kilka lat może nie być wśród żywych ani jednego. Dziś, po jej śmierci, te słowa nabierają zupełnie innego ciężaru.

Pamiętajcie, że ono jest najpiękniejsze na świecie! Nigdzie nie ma takich pięknych Łazienek. Ani takiego Poniatowszczaka. Naprawdę. I trzeba pamiętać, że o Warszawę trzeba dbać. Nie robić jej wstydu

- apelowała do ursynowian.

Prosiła rodziców, by uczyli dzieci samodzielności, wypuszczali je na obozy i kolonie, by mieli dla młodzieży cierpliwość, a dla sąsiadów szacunek. Wieczór zamknęła słowami, które dwa lata później brzmią jak pożegnanie.

Był taki architekt, który powiedział o Warszawie, że jest jedynym zmartwychwstałym miastem. Rzeczywiście, była martwa. Aleście wrócili i ona znów żyje. Bo jesteście z nią. I za to wam serdecznie dziękuję!

- mówiła Wanda Traczyk-Stawska.