Stolarz, więzień, premier. Dlaczego kabacka uliczka ma imię Nowozelandczyka?

Niepozorna uliczka przy Wilczym Dole na Kabatach kryje w sobie jedną z ciekawszych historii Ursynowa. Peter Fraser zaczynał jako stolarz ze szkockiej prowincji, a skończył jako premier Nowej Zelandii, który uratował setki polskich sierot. Od 2010 roku jego imię nosi mała ulica biegnąca wzdłuż podstawówki i przedszkola na Kabatach.

Peter Fraser urodził się 28 sierpnia 1884 roku w szkockim Tain, w biednej rodzinie, która nie mogła sobie pozwolić na jego dalszą edukację po szkole podstawowej. Terminował jako stolarz, ale pogarszający się wzrok szybko przekreślił tę ścieżkę zawodową. Znacznie lepiej szło mu w polityce - już jako szesnastolatek został sekretarzem lokalnego stowarzyszenia liberałów, a osiem lat później wstąpił do Niezależnej Partii Pracy.

Kariera zawodowa długo nie chciała się jednak ułożyć. Fraser wyjechał za chlebem do Londynu, ale i tam nie znalazł swojego miejsca. W wieku 26 lat zdecydował się na krok, który odmienił jego życie - wyjazd z Wielkiej Brytanii na drugi koniec globu, do Nowej Zelandii. Do Auckland dotarł w styczniu 1911 roku i zatrudnił się jako doker.

Rok w więzieniu i droga na szczyt

Na antypodach Fraser od razu zaangażował się w politykę - najpierw przez związki zawodowe, potem jako członek Partii Socjalistycznej. Tam poznał Michaela Savage'a, swojego przyszłego szefa i poprzednika na fotelu premiera. W 1913 roku przeniósł się do Wellington, gdzie współtworzył Partię Socjaldemokratyczną, z czasem przekształconą w nowozelandzką Partię Pracy.

Jego kariera nie była jednak usłana różami. W trakcie I wojny światowej Fraser prowadził kampanię przeciwko poborowi i trafił za to do więzienia na rok. Po wyjściu na wolność wrócił do działalności politycznej z jeszcze większą determinacją - w 1918 roku został posłem. Gdy w 1935 roku Partia Pracy doszła do władzy, objął teki ministra zdrowia i edukacji. Premierem został dopiero w 1940 roku, po śmierci Savage'a, w bardzo trudnym momencie - rok wcześniej wybuchła II wojna światowa, a Fraser musiał wprowadzić pobór, cenzurę i kontrolę wynagrodzeń, co ściągnęło na niego krytykę dawnych sojuszników z pacyfistycznego skrzydła.

Ratunek dla polskich sierot

To właśnie w czasie wojny Fraser napisał najważniejszy rozdział swojej historii z perspektywy Polaków. Po układzie Sikorski-Majski tysiące zesłańców z Syberii przedostało się z Armią Andersa do Iranu - wśród nich około dwóch tysięcy sierot i półsierot. Nowa Zelandia, za sprawą premiera, zgodziła się przyjąć i utrzymać na własny koszt część z nich. Dużą rolę odegrała żona Frasera, Janet, którą do tego kroku namówiła Maria Wodzicka, żona polskiego konsula w Nowej Zelandii.

1 listopada 1944 roku do portu w Wellington wpłynął amerykański okręt „General Randall" z ponad 730 dziećmi i ponad stoma opiekunami na pokładzie. Fraser osobiście przywitał przybyszów, a później odwiedził ich w ośrodku w Pahiatua - miejscowości, od której dzieci wzięły swoje dziś powszechnie znane w Polsce miano. Wiele z nich zostało w Nowej Zelandii już na stałe.

Jak trafił na Kabaty?

Historia upamiętnienia Frasera w Warszawie zaczęła się dopiero w 2006 roku, gdy Stanisław Manterys i Stefania Zawada promowali w stolicy książkę „Dwie Ojczyzny. Polskie dzieci w Nowej Zelandii. Tułacze wspomnienia". W wydarzeniu uczestniczył ambasador Nowej Zelandii Phillip Griffiths - i to właśnie wtedy zrodził się pomysł nazwania jego imieniem jednej z warszawskich ulic.

Formalny wniosek w tej sprawie do prezydent Warszawy Hanny Gronkiewicz-Waltz skierowała w 2009 roku następczyni Griffithsa na stanowisku ambasadora, Penelope Ridings. Rada Warszawy zgodziła się na to rok później, we wrześniu 2010 roku. Imię Petera Frasera otrzymała niewielka ulica na Kabatach, biegnąca wzdłuż Szkoły Podstawowej nr 16 i Przedszkola nr 201, między Wilczym Dołem a Ekologiczną.

Pamięć o nim była też pielęgnowana na inne sposoby - w 2014 roku powstała poświęcona mu wystawa, prezentowana najpierw w Sejmie, a potem w ursynowskim ratuszu, gdzie otwierała ją ambasador Wendy Hilton. Także Nowozelandczycy nie zapomnieli o tej historii: w 2004 roku w Wellington odsłonięto tablicę upamiętniającą przybycie polskich dzieci, a w 2018 roku, podczas wizyty prezydenta Andrzeja Dudy, jednemu ze skwerów w stolicy Nowej Zelandii nadano imię Polskich Dzieci.

Sam Fraser po wojnie zaangażował się w tworzenie ONZ, sprzeciwiając się prawu weta dla mocarstw zasiadających w Radzie Bezpieczeństwa. Na krajowym podwórku radził sobie jednak gorzej - w 1949 roku jego partia przegrała wybory. Nie zdążył już wrócić na fotel premiera. Zmarł 12 grudnia 1950 roku, w wieku 66 lat.