Obowiązywała zaledwie 14 miesięcy. Zdążyli ją uchwalić, zanim Rosja wkroczyła z wojskiem, a zdrajcy zawiązali konfederację, by ją obalić. A mimo to Konstytucja 3 maja - pierwsza w Europie, druga na świecie - przetrwała jako symbol tego, że Polska potrafiła myśleć nowocześnie. Czym była? Opisujemy w prostych słowach!

Konstytucja 3 Maja była skutkiem dążeń do naprawy stosunków wewnętrznych w Polsce po I rozbiorze (1772). Pozostawiała w Polsce ustrój stanowy, wprowadzając jednak pewne zmiany. Zmniejszono wpływy magnaterii na wybór króla, Senat i zarząd kraju, poprzez wykluczenie z sejmików szlachty nie posiadającej ziemi, będącej warstwą najbardziej podatną na wpływy i przekupstwo. W prawie wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono burżuazyjnym cenzusem posiadania. Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr i uzyskiwania szlachectwa.

Utrzymując poddaństwo chłopów konstytucja pozbawiała jednak szlachtę prawa najwyższej zwierzchności wobec poddanych, przyjmując ich „pod opiekę prawa i rządu krajowego”. Indywidualne umowy chłopów z dziedzicami o zamianę pańszczyzny na czynsz nie mogły już być samodzielnie unieważniane przez szlachtę.

Trójpodział władzy i koniec liberum veto. Polska wyprzedza Europę

Postanowienia konstytucji centralizowały państwo, znosząc odrębność między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy całkowitej tolerancji dla innych uznawanych przez państwo wyznań. Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy parlament, składający się z sejmu - 204 posłów spośród szlachty-posesjonatów i 24 plenipotentów miast - oraz senatu (złożonego z biskupów, wojewodów, kasztelanów i ministrów pod prezydencją króla), którego rolę znacznie zmniejszono.

Zniesiono instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto, decyzje miały zapadać zwykłą większością głosów. Kadencja Sejmu trwała dwa lata, posiedzenia zwoływane były w razie potrzeby; co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu „poprawy konstytucji”.

Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw, złożoną z prymasa i 5 ministrów: policji, pieczęci (spraw wewnętrznych), interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty. Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.

Zniesiono wolną elekcję; po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał być dziedziczny, tylko w razie wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała wybierać nową dynastię.

Konstytucja zapowiadała reorganizację sądownictwa, przewidując stworzenie stale urzędujących sądów ziemskich i miejskich oraz sprawujących nad nimi nadzór w drugiej instancji Trybunału Koronnego i sądów asesorskich.

Konfederacja Targowicka: Przekreślenie rewolucji

Próba wprowadzenia konstytucji w życie została przekreślona już w połowie 1792 roku. Przyczyniła się do tego Konfederacja Targowicka. Był to spisek grupy polskich magnatów, którzy w maju 1792 roku zwrócili się o pomoc militarną do Rosji, by obalić Konstytucję 3 maja i przywrócić stary, anarchiczny ustrój Rzeczypospolitej - taki, który dawał im nieograniczoną władzę i majątki.

Zawiązana została 14 maja 1792 roku w Targowicy, choć faktycznie dokument konfederacji podpisano wcześniej w Petersburgu, pod okiem carycy Katarzyny II. Na jej czele stanęli trzej magnaci: Stanisław Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski - ludzie ogromnych fortun i jeszcze większych ambicji politycznych, którzy w reformach Konstytucji widzieli zagrożenie dla swoich przywilejów.

Konfederaci oficjalnie głosili, że bronią „złotej wolności szlacheckiej” i tradycyjnego ustroju Polski. W rzeczywistości działali na rozkaz i w interesie Rosji, która nie chciała silnej, zreformowanej Polski u swoich granic. Gdy wojska rosyjskie wkroczyły do Polski w odpowiedzi na apel targowiczan, a król Stanisław August Poniatowski, w akcie kapitulacji, sam przystąpił do konfederacji, los Konstytucji był przesądzony.

Konstytucja 3 Maja była drugą na świecie (po Stanach Zjednoczonych) i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz państwowych, prawa i obowiązki obywateli. Zabezpieczała możliwość rozwoju gospodarczego i politycznego kraju.