Efekt samospełniającego się proroctwa – jak nasze przekonania kształtują rzeczywistość

Znasz to uczucie, gdy myślisz: „Na pewno mi się nie uda”, a potem rzeczywiście coś nie wychodzi? Albo gdy wchodzisz w nowe miejsce z przekonaniem, że „na pewno wszyscy Cię tu polubią” – i po chwili faktycznie czujesz się już częścią społeczności? W takich sytuacjach działa efekt samospełniającego się proroctwa. Termin ten brzmieć może jak z dalekiego pogranicza psychologi, ale efekt ten stoi na solidnych podstawach naukowych.

Efekt samospełniającego się proroctwa

Termin ten wprowadził do świata naukowego socjolog Robert Merton w latach 40. XX wieku. Opisał on zjawisko, w którym nasze oczekiwania wobec rzeczywistości sprawiają, że zaczynamy zachowywać się w sposób, który prowadzi do ich spełnienia.

Jeśli w coś głęboko wierzysz, lub widzisz jak inni pokładają w Tobie nadzieję, to nieświadomie działasz w taki sposób, by tym oczekiwaniom sprostać. To, co myślisz, wpływa na emocje, a te z kolei kształtują Twoje zachowanie. I zanim się obejrzysz – samo przekonanie staje się faktem.

Jak samospełniająca się przepowiednia działa w praktyce?

Efekt samospełniającego się proroctwa można porównać do koła, które napędza samo siebie. Zaczyna się od myśli, tworzy się w nas przekonanie i oczekiwanie. Te, wpływają na nasze emocje a więc docelowo także na nasze zachowanie. Zachowanie wywołuje reakcję otoczenia, a ta reakcja potwierdza pierwotne przekonanie. Tak powstaje błędne koło – ale też potencjał do pozytywnej zmiany, jeśli nauczymy się je wykorzystywać.

Spójrzmy na kilka przykładów, w których efekt samospełniającej się przepowiedni oddziałuje negatywnie na nasze funkcjonowanie

1. W pracy – „Szef mnie nie docenia”

Wyobraź sobie osobę, która od dawna czuje, że szef i współpracownicy jej nie zauważają. Z czasem zaczyna się wycofywać, mówić mniej na spotkaniach, nie proponować nowych pomysłów. Efekt? Rzeczywiście – nikt nie dostrzega jej potencjału, bo nie daje ku temu okazji. To klasyczny przykład samospełniającego się proroctwa o braku uznania.

2. W relacjach – „Nikt mnie nie lubi”

Ktoś z takim przekonaniem często podchodzi do nowych znajomości z dystansem lub podejrzliwością. Wierzy, że nie ma szans na wejście w szeregi grupy więc nie wykazuje działań które mogłyby mu w tym pomóc. Może unikać kontaktu wzrokowego, szybciej się wycofywać. Druga osoba odbiera to jako chłód lub brak zainteresowania – i faktycznie oddala się zamiast zapłonąć sympatią.

3. W zdrowiu psychicznym – „Nie dam sobie z tym rady”

Tego typu myśli często pojawiają się przy obniżonym nastroju czy lęku. Unikanie wyzwań daje chwilową ulgę, ale z czasem utwierdza w poczuciu bezradności. Każdy kolejny raz wzmacnia przekonanie, że nic się nie zmieni. Tymczasem to właśnie działanie – mały krok, decyzja, rozmowa – potrafią przerwać to błędne koło i pokazać że jednak możesz sobie z konkretnym wyzwaniem świetnie poradzić - wbrew przekonaniom.

Pozytywna strona samospełniającego się proroctwa 

Na szczęście ten mechanizm nie jest z natury negatywny. Działa również w sposób wzmacniający i może dodawać nam skrzydeł. Jeśli uwierzysz, że możesz się czegoś nauczyć, że warto spróbować, że jesteś wystarczający – Twoje zachowanie będzie spójne z tą wiarą. Poczujesz więcej odwagi, zrobisz krok naprzód, a świat może odpowiedzieć Ci doświadczeniem sukcesu.

To właśnie dlatego pozytywne afirmacje, realistyczny optymizm i wspierające środowisko mają tak duże znaczenie. Nie dlatego, że są magiczne, ale dlatego, że wzbudzają w nas inne emocje, oraz wywołują inne zachowania – takie, które prowadzą nas prosto do zakładanego celu.

Siła samospełniającego się proroctwa

Efekt samospełniającego się proroctwa nie jest nie do zatrzymania. Jeśli wpadasz w negatywne myślenie, możesz się z tej pułapki wydostać stosując kilka prostych sztuczek.

Zmiana zaczyna się od zauważenia.

1. Zatrzymaj się i nazwij swoje myśli – kiedy zauważasz u siebie myśli typu „i tak się nie uda”, zatrzymaj się przy nich na chwilę i nazwij to co się dzieje w Twojej głowie.
   
   “Boję się tego wyzwania, mam złe doświadczenia. To tylko przekonanie, nie fakt”
    
2. Podyskutuj ze sobą. Twój mózg podsuwa Ci jakieś przekonanie, jakby to była jedyna słuszna prawda, podważ to w swojej głowie osłabiając tym samym moc negatywnego przekonania.
   
   „Skąd wiem, że to prawda? Czemu tak myślę? Skąd mogę mieć pewność?”
    
3. Zrób mały eksperyment. Sprawdź w praktyce, jak zachowa się świat, gdy zrobisz coś wbrew swojemu przekonaniu. W myśl zasady: bój się i rób, odważ się nowe.

Psycholodzy podkreślają, że to właśnie doświadczenie przeciwne naszym lękom ma największą moc terapeutyczną. Za każdym razem gdy coś pójdzie inaczej, tworzymy w naszej pamięci nowy zapis, nową aktualizację w filtrze, przez który przechodzą nasze automatyczne przekonania.

Wszystko w Twoich rękach i Twojej głowie

Nasze przekonania są niezwykle ważne. Bardzo wiele możemy zmienić, zaczynając od sposobu myślenia o sobie. Kiedy zaczynasz wierzyć, że masz wpływ – naprawdę zaczynasz go mieć. To nie naiwność, lecz psychologiczny realizm: nasze nastawienie kieruje emocjami, zachowaniem i w konsekwencji – doświadczeniem.

Każdy z nas nosi w sobie jakieś proroctwa, które znajdują potwierdzenie w doświadczeniach. Niestety nie zawsze są one pozytywne i nie zawsze dobrze nam służą. Jeśli czujesz, że utknąłeś w przekonaniach, które odbierają Ci energię i wiarę w siebie, zawalcz o to, aby je zmienić. Możesz w tym celu skorzystać z pomocy psychologa lub terapeuty, który pomoże Ci te negatywne proroctwa rozpoznać i zmienić.

Znajdź źródło swoich przekonań i jak przestać im ulegać. Naucz się pisać swoją historię na nowo — z łagodnością, uważnością i wiarą, że zmiana jest możliwa. Bo jak już wiesz, od przekonania wszystko się zaczyna.

Gabinety HappyLife - Psychoterapia w Warszawie