Zabytkowa chałupa z Kokosowej zniknęła w kilka dni. Wróci w przyszłym roku

Po ponad stu latach drewniana chałupa przy Kokosowej 30 zniknęła z krajobrazu dawnej Wolicy. Rozbiórka wpisanego do ewidencji zabytków domu ruszyła pod koniec sierpnia i trwała zaledwie kilka dni. To jednak nie koniec tej historii, lecz jej nowy rozdział. Właściciele działki zapewniają: chałupa wróci na swoje miejsce - deska po desce.

Charakterystycznej drewnianej chatki, którą przez wiele dekad mijali kierowcy i spacerowicze zmierzający w stronę Wilanowa, już nie ma. Koparka pojawiła się na działce przy Kokosowej 30 pod koniec sierpnia, a kilka dni później po ponadstuletnim budynku została kupa popękanych cegieł. Dla wielu mieszkańców był to symboliczny moment - z Wolicy, dawnej podwarszawskiej wsi wchłoniętej przez Ursynów, zniknął jeden z ostatnich drewnianych domów. Zostały już tylko dwa.

Chałupa figurowała w gminnej ewidencji zabytków, co - w przeciwieństwie do rejestru zabytków - nie daje jej pełnej ochrony. Oficjalnie datowana jest na 1918 rok, choć zdaniem badaczki dziejów Wolicy, etnolożki, dr Julii Kunikowskiej może być starsza. Jej wyjątkowość polegała na czymś jeszcze.

Ten dom nie był przebudowywany w żaden sposób, więc można sobie wyobrazić, jak wyglądała zabudowa wsi na samym początku XX wieku. Pozostałe domy były przebudowywane albo po prostu nie doczekały naszych czasów.

- mówi Julia Kunikowska.

Badaczka zwraca uwagę na paradoks: to, co kiedyś było dowodem biedy i trudnych warunków życia, dziś wzrusza i przyciąga wzrok. - Ludzie marzyli o bieżącej wodzie i cieple w mieszkaniu, a dosłownie po drugiej stronie ulicy tak właśnie żyli - przypomina. Ostatni mieszkańcy opuszczali drewniane domy Wolicy na przełomie lat 70. i 80 XX wieku, choć zdarzały się ostańce, takie jak ten, które pozostawały zamieszkiwane nawet na skraju ubiegłego tysiąclecia

Architekt chce uratować chałupę przed zapomnieniem

Nowymi właścicielami działki zostali Beata i Paweł Sobiechowie - małżeństwo z dwójką dzieci, które wychowało się w okolicy i od lat znało chatkę ze spacerów. Pani Beata jest architektką po specjalizacji z ochrony dziedzictwa. Pan Paweł to biznesmen z doświadczeniem w procesach inwestycyjnych. Para szybko zakochała się w działce i chałupie, postanowiła iż mimo trudności, musi ona zostać zachowana.

Wiedzieliśmy, że to jest i budynek w gminnej ewidencji zabytków, i skarpa, i miejscowy plan zagospodarowania. Te trzy rzeczy trzeba było ze sobą połączyć.

- mówi Paweł Sobiech, mąż pani Beaty.

Aż 90 procent działki leży na skarpie warszawskiej, i to skarpie aktywnej, jak wykazały badania geologiczne. Ekspertyzy - właściciele zamówili trzy, czwartą wykonał konserwator zabytków - nie pozostawiły złudzeń. Chałupa miała spękane fundamenty, mocno ugięty dach, drewno przeżarte od środka. Badania mykologiczne wykryły w budynku grzyba rakotwórczego, w środku nie można było przebywać dłużej niż cztery godziny. Co gorsze, geolodzy stwierdzili, że dom dodatkowo obciąża niestabilną skarpę i stwarza zagrożenie osuwiskiem dla sąsiednich domów i dwóch ulic.

Sprawą zainteresował się nadzór budowlany, który wszczął procedurę wyłączenia budynku z użytkowania i zmierzał do wydania nakazu wyburzenia.

Gdyby przyszedł nakaz wyburzenia, to byłby koniec zabawy. Wszystko trzeba by wyburzyć i tyle.

- nie kryje Paweł Sobiech.

Plan miejscowy kontra zabytek. Sześć urzędów w grze

To nie był koniec problemów z próbą ratowania chałupy. Miejscowy plan zagospodarowania dla tej części Wilanowa powstał w 2006 roku, a więc sześć lat przed wpisaniem budynku do ewidencji zabytków. Nikt go wtedy nie zinwentaryzował, więc plan po prostu nie przewidywał w tym miejscu drewnianej zabudowy. Narzucał za to konkretne pokrycie dachu, elewację i kolorystykę. Wojewódzki konserwator zabytków stwierdził tymczasem, że bez drewna nie ma mowy o zgodności z zasadami konserwatorskimi. Wytworzył się pat prawny.

Przełom przyszedł, gdy nadzór nad zabytkiem od wojewódzkiego konserwatora przejął stołeczny konserwator, który wystąpił do nadzoru budowlanego o wstrzymanie nakazu wyburzenia i wydał właścicielom nowe zalecenia: bryła i elewacja muszą zostać odtworzone, a rozbiórka szczegółowo zinwentaryzowana. Urząd Dzielnicy Wilanów uznał, że zalecenia konserwatorskie da się pogodzić z planem miejscowym.

W sumie państwo Sobiechowie musieli skoordynować działania sześciu instytucji: od konserwatorów, przez nadzór budowlany i ochronę środowiska, po urzędy Wilanowa i Ursynowa, bo choć działka leży po wilanowskiej stronie granicy, sama Kokosowa jest już drogą ursynowską. Udało się przekonać urzędników do ratowania zabytku poprzez jego odbudowę przy użyciu jak największej ilości zachowanych materiałów w dobrym stanie.

Pozwolenie na budowę, formalnie na "wymianę budynku mieszkalnego", zostało wydane w ostatnich dniach grudnia 2025 roku.

Każda deska opisana, drewno pojechało do suszarni

Od lutego na Kokosowej 30 trwała drobiazgowa inwentaryzacja. Właściciele odsłaniali ściany spod tynku i słomy, dokumentując każdy element konstrukcji.

Każda deska jest opisana - z którego miejsca pochodzi, jakie ma wymiary, w jakim jest stanie.

- relacjonuje Paweł Sobiech.

Skala zniszczeń przerosła nawet obawy. Konserwatorska ekspertyza wykazała, że do zachowania nadaje się zaledwie 30 procent drewna. O adaptacji nie mogło być mowy.

W czasie rozbiórki w jednym miejscu człowiek wleciał nogą przez strop. Na szczęście nic się nie stało, ale stan budynku był naprawdę zły. A i tak udało nam się odzyskać sporo elementów.

- opowiada właściciel.

Uratowane elementy konstrukcyjne pojechały do specjalistycznej suszarni. Po dwóch tygodniach suszenia zostaną chemicznie odgrzybione i oszlifowane, by wrócić na budowę. Ocalały też oryginalne drzwi, skrzynkowe okno, kute zawiasy na kwadratowych szpilach, a nawet tabliczka z nazwą ulicy i pozostałość po dawnej latarence. W środku właściciele znaleźli prawdziwy skarbiec codzienności: stare siekiery, widły, łopaty, chomąto dla konia, obrazki.

- Wiemy, że to jest stamtąd i chcemy to tam zachować - deklaruje Beata Sobiech.

Chałupa wróci na skarpę. Obok stanie "nowa stodoła"

Zanim ruszy odbudowa, w październiku rozpocznie się palowanie skarpy, ale - jak zapowiadają właściciele - bez ciężkich maszyn, metodą precyzyjnego wiercenia. Do tego czasu stare fundamenty i zabudowania gospodarcze celowo pozostają na miejscu, bo paradoksalnie chronią zbocze przed wodą, największym wrogiem skarpy.

Docelowo na działce staną dwie bryły połączone szklano-stalowym łącznikiem. Pierwsza to odbudowana drewniana chałupa - z wiernie odtworzoną elewacją od strony Kokosowej, z okienkiem i tarcicą wracającymi na swoje miejsce, a nawet z zachowanym historycznym układem wnętrza, w którym kuchnia znów znajdzie się w zachodniej izbie. Druga bryła - nowy budynek mieszkalny dla rodziny - to współczesna interpretacja stodoły, która niegdyś stała po południowej stronie podwórza.

Od samego początku chcieliśmy kierować się duchem tego miejsca. Nigdy nie zakładaliśmy, że to miejsce ma istnieć bez tego budynku.

- podkreśla architektka Beata Sobiech.

Właścicielka zastrzega, że nowa część celowo nie będzie udawać zabytku. - Nie można fałszować. Nowa bryła będzie w innej elewacji, żeby było widać, że jest współczesna - i właśnie dzięki temu będzie widać, że tamta jest historyczna - tłumaczy.

Przed dom, od strony Kokosowej, wróci też ogródek warzywny - tam, gdzie toczyło się niegdyś życie gospodarstwa, między krowami, kurami i morelami pani Krysi, dawnej właścicielki posesji.

Takie podejście chwali dr Julia Kunikowska, która od początku towarzyszy inwestycji i dokumentuje historię domu.

Ten budynek trafił na osoby świadome, które nie udają, że powstanie ten sam dom. To idealny przykład hołdu dla tego, co tu było, połączonego ze spełnieniem marzeń o tym, żeby normalnie i godnie żyć w tym miejscu.

- ocenia badaczka.

Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, chałupa - delikatnie tylko przesunięta ze względu na zabezpieczenie skarpy - wróci na swoje miejsce w przyszłym roku. Widok z ulicy ma pozostać taki, jaki mieszkańcy Wolicy znali od pokoleń. A obok stanie nowy budynek, który porównując do skali nowych inwestycji w okolicy będzie szanował uwarunkowania historyczne i przyrodnicze.

::addons{"type":"fotoreport-slider","item":"6848"}