Ostatni makijaż dla zmarłego. Tanatokosmetolożka z Ursynowa o swojej pracy

Kiedy pierwszy raz weszła do prosektorium, myślała tylko o ucieczce. Została i nie wyobraża sobie innej pracy. Sara Madej z Domu Pogrzebowego Służew przygotowuje zmarłych do ostatniego pożegnania tak, by bliscy zobaczyli znajomą twarz, a nie ślady choroby. Opowiada o makijażu pośmiertnym, balsamacji, pamiątkach wkładanych do trumny i o tym, czy boi się śmierci.

Przed Wszystkimi Świętymi odwiedzamy groby bliskich. Rzadko myślimy jednak o ludziach, którzy przygotowują zmarłych do ostatniej drogi. Sara Madej jest tanatokosmetologiem i balsamistką w Domu Pogrzebowym Służew, a w Akademii Funeralnej Służew uczy tego zawodu innych. Myje, ubiera, balsamuje i maluje zmarłych, a po wypadkach odtwarza z wosku brakujące części ciała. W zawodzie pracuje od czterech lat. Rozmawiamy z nią w przerwie od pracy.

Czym zajmuje się tanatokosmetolog?

Praca tanatokosmetologa polega przede wszystkim na odpowiednim przygotowaniu osoby zmarłej do ostatniego pożegnania. Obejmuje to toaletę pośmiertną, zabezpieczenie ciała oraz wykonanie makijażu, którego zadaniem jest przywrócenie jak najbardziej naturalnego wyglądu. Za pomocą specjalistycznych kosmetyków staramy się zamaskować widoczne zmiany pośmiertne, takie jak zasinienia czy plamy opadowe, a także ślady pozostawione przez długotrwałe choroby.

Zależy nam na tym, aby osoba zmarła wyglądała spokojnie, naturalnie i jak najbardziej przypominała siebie za życia. Chcemy, aby bliscy, którzy przychodzą się pożegnać, mogli zobaczyć znajomą twarz, a nie oznaki choroby czy cierpienia. Aby mieli poczucie, że ich ukochana osoba po prostu spokojnie śpi.

Dlaczego zdecydowała się Pani na taki zawód?

Właściwie od zawsze czułam, że właśnie z tym zawodem chciałabym związać swoją przyszłość. Życie potoczyło się jednak nieco inaczej, a rodzina przez długi czas odwodziła mnie od tego pomysłu. Pięć lat temu postanowiłam jednak, że nie chcę dłużej odkładać swoich planów. Pomyślałam wtedy: teraz albo nigdy. Aktualnie pracuję już cztery lata jako tanatokosmetolog i w ogóle tego nie żałuję. To była najlepsza decyzja w moim życiu. W innej pracy już sobie siebie nie wyobrażam.

Jak Pani bliscy zareagowali, gdy dowiedzieli się, że o wyborze tego zawodu?

Na początku, gdy powiedziałam mojej mamie, że wybieram się na szkolenie z balsamacji zwłok, była bardzo sceptyczna. Dopiero z czasem zauważyła, że spełniam się w tym zawodzie. Gdy zrozumiała, jak ważna jest dla mnie ta praca, zaczęła mnie w tym wspierać.

Tanatokosmetologia jest dość niecodziennym zawodem, który wciąż pozostaje tematem tabu...

Wydaje mi się, że tak właśnie jest. Przede wszystkim jest również mało kobiet w prosektorium. Wszyscy są zawsze zdziwieni, jak mówię, czym się zajmuję.

Uważam, że śmierć jest jedynym pewnikiem, który nas czeka w życiu, dlatego to nie powinien być temat tabu.

Powinniśmy o tym rozmawiać i coraz bardziej zwiększać świadomość ludzi. Mimo wszystko jest to bardzo ważny i odpowiedzialny zawód.

Jaki jest stereotyp związany z Pani zawodem, który niekoniecznie pokrywa się z prawdą?

Nie pijemy alkoholu w pracy ani nie palimy papierosów w prosektorium.

Ludzie często myślą, że w zakładach pogrzebowych pracują sami panowie po osiemdziesiątce, którzy ciągle są pijani, a ciało jest przygotowywane byle jak. Że w ogóle to nikt nie chce pracować w takim miejscu. No nie, ludzi do pracy wcale nie brakuje. Właśnie dlatego podczas naszych szkoleń w Akademii Funeralnej Służew staramy się pokazywać, jak naprawdę wygląda praca w prosektorium, i przełamywać utrwalone przez lata stereotypy. Chcemy uświadamiać, że jest to zawód wymagający wiedzy, odpowiedzialności, empatii i dużego zaangażowania. Można być normalnym, mieć normalną rodzinę, szanować i lubić swoją pracę.

Jak zostać tanatokosmetologiem?

Przede wszystkim należy ukończyć odpowiednie szkolenia, które pozwalają zdobyć niezbędną wiedzę i umiejętności praktyczne. Takie kursy prowadzę w Akademii Funeralnej Służew, gdzie przygotowujemy osoby zainteresowane pracą w tym zawodzie. Nie trzeba mieć ukończonych studiów na konkretnym kierunku ani posiadać wykształcenia medycznego, aby rozpocząć naukę tanatokosmetologii. Najważniejsze jest odpowiednie przygotowanie, praktyka oraz chęć doskonalenia swoich umiejętności.

"Pierwsze, co pomyślałam - ucieczka"

Miała Pani przedtem styczność z ciałami zmarłych osób?

Z osobami zmarłymi z mojej rodziny. Nie były to dobre wspomnienia, bo ciała nie zostały przygotowane w taki sposób, w jaki powinny, a warto zaznaczyć, że były to renomowane zakłady w danym mieście. Wydaje mi się, że wtedy w mojej głowie pojawiały się pierwsze myśli, że może jednak warto pójść w tę stronę i przygotowywać osoby zmarłe tak, by w trumnie wyglądały naprawdę dobrze. Żeby ostatnie pożegnanie bliskiego nie było traumą...

Często słyszymy, że ludzie nie chcą widzieć tej osoby, bo boją się, jak będzie wyglądała. Dzięki odpowiednio przeprowadzonej tanatokosmetyce, a w razie potrzeby również rekonstrukcji pośmiertnej, możemy w wielu przypadkach przywrócić osobie zmarłej naturalny, rozpoznawalny wygląd. Dlatego, jeśli stan ciała na to pozwala, dajemy rodzinom możliwość pożegnania przy otwartej trumnie. Oczywiście zawsze szanujemy ich decyzję. Zależy nam jednak, aby wiedziały, że nie muszą rezygnować z ostatniego spojrzenia na ukochaną osobę wyłącznie z obawy przed jej wyglądem. Czasami takie spokojne pożegnanie ma dla bliskich ogromne znaczenie.

Pamięta Pani swoje pierwsze zlecenie?

Oczywiście, że pamiętam. Gdy weszłam na salę, na początku uderzył mnie dość specyficzny zapach. Pierwsze, co pomyślałam - ucieczka. Ale zostałam. Jak już podeszłam do pierwszej osoby zmarłej, nie trzeba było mi nic mówić ani tłumaczyć, co mam robić. Intuicyjnie wiedziałam, co i jak. Swoją drogą, teraz już w ogóle nie czuję tego zapachu.

Był jakiś przypadek, który z jakiegoś powodu szczególnie zapadł Pani w pamięć?

Chyba moja pierwsza balsamacja w życiu, jaką miałam na szkoleniu. To był pan, który zdecydował się zakończyć swoje życie. Do dzisiaj pamiętam, jak przygotowywałam to ciało. Bardzo młody chłopak, prawie w moim wieku. To było moje pierwsze, że tak powiem, potężne zderzenie ze śmiercią.

Czy poprzez pracę zmieniło się Pani podejście do ciała zmarłego?

W żaden sposób się nie zmieniło. Zawsze kieruję się jedną zasadą - przygotowuję innych do ostatniego pożegnania w taki sposób, w jaki sama chciałabym zostać przygotowana po śmierci.

Zdarzyło się, że podczas kosmetyki ciało się poruszyło? To chyba jeden z "strachów"?

Nie, nikt nigdy się nie poruszył. Myślę, że gdyby tak było, już bym tu nie siedziała! Czasami jest tak, że ręka się obsunie, gdy malujemy paznokcie. Po prostu potrafi bezwładnie spaść, ale to nie jest tak, że ktoś mnie zaraz złapie. To są sytuacje, które można sobie racjonalnie wytłumaczyć.

Staram się, że tak powiem, nie nakręcać.

Na samym początku mojej kariery, jak zostałam pierwszy raz sama w prosektorium, uderzyła mnie taka przerażająca cisza. Jestem sama, a wokół mnie tyle martwych osób. Później sobie racjonalnie wytłumaczyłam, że nie ma co doszukiwać się przerażających rzeczy. I tak też robię.

Teraz bardzo cenię sobie ciszę i spokój, które są w prosektorium.

"Mama malowała sobie kreski na powiekach"

Jak wygląda przygotowanie ciała do pogrzebu, zaczynając od przyjazdu ciała do zakładu pogrzebowego?

Cały proces rozpoczyna się w momencie, gdy pracownicy naszego domu pogrzebowego przywożą osobę zmarłą do prosektorium. Ciało trafia wówczas do chłodni, a następnie zostaje oznaczone specjalną opaską z indywidualnym kodem QR, który umożliwia jego jednoznaczną identyfikację na każdym etapie przygotowań.

Kolejnym krokiem jest spotkanie z rodziną, podczas którego ustalane są szczegóły dotyczące ceremonii pogrzebowej oraz przygotowania osoby zmarłej. Dopiero po uzyskaniu tych informacji przystępujemy do właściwych czynności. Jeśli rodzina zdecyduje się na balsamację, wykonujemy ją w pierwszej kolejności. Następnie odpowiednio zabezpieczamy ciało, przeprowadzamy toaletę pośmiertną, ubieramy osobę zmarłą i na końcu wykonujemy makijaż, dbając o jak najbardziej naturalny wygląd. Tak przygotowana osoba zmarła jest gotowa do ostatniego pożegnania.

W jaki sposób wygląda pielęgnacja ciała zmarłej osoby?

Na początku dezynfekujemy ciało. Następnie je myjemy razem z włosami. Jeśli rodzina ma takie życzenie, to na przykład możemy skrócić wąsy lub ogolić zarost. Następnie zabezpieczamy ciało, aby płyny nie wydostały się na zewnątrz. Teraz można ciało ubrać i wykonać makijaż oraz uczesać włosy.

Jakich kosmetyków używa się do pielęgnacji pośmiertnej?

W tanatokosmetologii wykorzystujemy specjalistyczne kosmetyki, które różnią się od produktów stosowanych w codziennym makijażu. Przede wszystkim mają znacznie silniejsze właściwości kryjące, dzięki czemu pozwalają skutecznie maskować zmiany pośmiertne, przebarwienia czy niedoskonałości skóry. Zwykłe podkłady i kosmetyki drogeryjne często nie są w stanie zapewnić odpowiedniego efektu. Natomiast podczas toalety pośmiertnej, po wcześniejszym zabezpieczeniu i dezynfekcji ciała, korzystamy również z produktów używanych na co dzień, takich jak szampony, odżywki do włosów czy preparaty do mycia ciała. Zależy nam na tym, aby osoba zmarła była przygotowana do pożegnania z taką samą troską i starannością, z jaką dbamy o siebie za życia.

Czy rodzina zmarłego może prosić o użycie swoich własnych kosmetyków?

Oczywiście. Czasami jest tak, że rodzina na wstępie zaznacza, że osoba zmarła musi być pomalowana konkretnymi kosmetykami. Zdarza się nawet, że rodzina zmarłego daje nam konkretny szampon, odżywkę do włosów czy płyn do mycia ciała. Niekiedy dostajemy konkretne instrukcje, krok po kroku, co mamy zrobić, np. najpierw nakładamy ten krem, potem krem pod oczy, następnie coś innego - albo że mama malowała sobie kreski na powiekach. Dostajemy dokładny opis, jakie konkretnie one mają być. Gdzie mają się zaczynać, gdzie kończyć. Zależy od rodziny. Albo dostajemy własne wytyczne, albo mówią, że dają nam wolną rękę. Robimy wszystko, aby uszanować takie preferencje.

W jaki sposób wygląda balsamacja?

Balsamacja polega na wprowadzeniu do układu krwionośnego specjalnego płynu konserwującego, najczęściej na bazie formaldehydu. W tym celu wykonujemy niewielkie nacięcie, zazwyczaj w okolicy szyi lub uda, uzyskując dostęp do tętnicy i żyły. Przez tętnicę wprowadzamy płyn balsamacyjny, natomiast przez żyłę odprowadzana jest krew. Dzięki temu procesowi możemy znacząco spowolnić naturalne procesy rozkładu i odpowiednio zabezpieczyć ciało. Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach, gdy od momentu śmierci do ceremonii pogrzebowej upływa więcej czasu.

Balsamacja pozwala nam znacznie dłużej zachować naturalny wygląd osoby zmarłej i zapewnić rodzinie możliwość godnego i bezpiecznego pożegnania.

Nieco bardziej skomplikowana jest balsamacja posekcyjna, wykonywana w przypadku osób, których ciała zostały poddane sekcji zwłok. Wymaga ona dodatkowych czynności, ponieważ podczas sekcji dochodzi do otwarcia jam ciała oraz naruszenia ciągłości układu krwionośnego. W takim przypadku ponownie uzyskujemy dostęp do miejsc nacięć sekcyjnych, odpowiednio zabezpieczamy narządy wewnętrzne w specjalistycznych osłonach, a płyn balsamacyjny wprowadzamy oddzielnie do wybranych naczyń tętniczych, między innymi w obrębie szyi, ramion i ud. Jest to znacznie bardziej wymagający i czasochłonny proces, który wymaga dużej precyzji, doświadczenia oraz znajomości anatomii. Cel pozostaje jednak taki sam – jak najlepsze zabezpieczenie ciała i przygotowanie osoby zmarłej do ostatniego pożegnania.

Czy kosmetyka ciała do urny różni się od tej do trumny?

Samo przygotowanie osoby zmarłej do kremacji nie różni się znacząco od przygotowania do tradycyjnego pochówku w trumnie. W obu przypadkach wykonujemy toaletę pośmiertną, odpowiednio zabezpieczamy ciało i dbamy o jego wygląd. Istotną różnicą jest jednak konieczność usunięcia rozrusznika serca, jeśli osoba zmarła miała go wszczepionego. Przed kremacją takie urządzenie musi zostać usunięte ze względów bezpieczeństwa.

Podchodzi Pani zadaniowo do swojej pracy?

Nigdy nie podchodzę zadaniowo, tylko przede wszystkim z sercem! Przygotowuję ciała tak, jak ja bym chciała być przygotowana.

Jeżeli zdarzają się drastyczne przypadki, czyli na przykład po wypadkach komunikacyjnych, ze starannością wykonuję rekonstrukcję danej części ciała, której już nie ma. Naszym celem jest umożliwienie rodzinie pożegnania przy otwartej trumnie, o ile pozwala na to stan ciała.

Chcemy, aby bliscy mogli zobaczyć osobę, którą znali i kochali, a nie obraz tragicznych okoliczności jej śmierci. Aby ostatnie pożegnanie nie stało się dla nich kolejnym traumatycznym doświadczeniem, lecz chwilą spokoju, bliskości i godnego rozstania.

Z czego jest wykonana taka rekonstrukcja?

Rekonstrukcję wykonujemy ze specjalistycznego wosku. Jeżeli są jakiekolwiek ubytki, najpierw zaszywamy, a następnie rekonstruujemy. A później już nakładamy kosmetyki.

Który etap jest dla Pani najcięższy?

Jednym z najbardziej poruszających aspektów mojej pracy jest widok tego, jak bardzo ciężka i długotrwała choroba potrafi zmienić wygląd człowieka. Przewlekłe choroby, rak potrafią naprawdę wyniszczyć ciało. Gdy przygotowujemy osobę zmarłą i dostajemy jej zdjęcie, jak wyglądała za życia, jest to czasami całkowicie inny człowiek. Staramy się, na ile to możliwe, przywrócić zmarłemu jego naturalny, rozpoznawalny wygląd. Chcemy, aby bliscy, którzy przyjdą się pożegnać, mogli zobaczyć osobę, którą znali i kochali, a nie obraz choroby, z którą zmagała się w ostatnich miesiącach czy latach.

A jak wygląda kwestia wkładania pamiątek do trumny?

Oczywiście, zdarzają się takie prośby. Najczęściej jest to różaniec, natomiast bywają też inne rzeczy. Zaczynając od papierosów, zapalniczki, czasami wody do picia, pieniędzy na drogę, telefonu na wszelki wypadek. Krzyżówki, książki, misie. Szczególnie poruszające są dla mnie jednak pamiątki przygotowywane przez dzieci. Zdarza się, że rysują obrazki, które chcą przekazać swoim bliskim. Przedstawiają na nich na przykład siebie trzymających za rękę tatę.

"Najbardziej poruszają mnie dzieci w wieku moich własnych"

Jakie widoki szczególnie Panią poruszają?

Najbardziej poruszają mnie dzieci w wieku moich własnych. Zdarza się, że gdy ubieram ośmiolatka, dziewięciolatka, dostaję takie same ubrania, jakie chwilę wcześniej kupiłam swojemu synowi. To są dla mnie najcięższe momenty.

Poza tym sam kontakt z rodziną osoby zmarłej. Każdy na żałobę reaguje inaczej. Pracując w medycynie sądowej, czasami, gdy widzę matki, które tak bardzo przeżywają śmierć dziecka, kiedy wychodzę z pracy, sama płaczę.

Zdarza się, że rodzina zmarłej osoby dziękuje Pani za pracę?

Tak, zdarzają się takie sytuacje. Czasami podczas pożegnania słyszymy od rodziny, że mama czy tata wyglądają znacznie lepiej niż w ostatnich dniach życia. Dla bliskich, którzy często przez wiele tygodni lub miesięcy obserwowali cierpienie i postępującą chorobę, bywa to ogromnym zaskoczeniem, ale też pewnego rodzaju ulgą. Dla nas największą satysfakcją jest świadomość, że mogliśmy pomóc bliskim pożegnać ukochaną osobę w sposób, który pozostawi w ich pamięci spokojniejszy obraz.

Spotkała się Pani z agresją ze strony bliskiego osoby zmarłej?

Każdy z nas przeżywa stratę inaczej. Jedni płaczą, inni zamykają się w sobie, a niektórzy reagują śmiechem, którego nie potrafią opanować. Bywa też, że ogromny smutek, bezradność i poczucie niesprawiedliwości przeradzają się w złość. Trzeba pamiętać, że osoby, które do nas trafiają, często znajdują się w jednym z najtrudniejszych momentów swojego życia. Towarzyszy im ogrom emocji, z którymi nie zawsze potrafią sobie poradzić. Dlatego staram się nie oceniać ich zachowania, lecz spojrzeć na sytuację z ich perspektywy.

Podjęłaby się Pani przygotowania bliskiej sobie osoby do jej ostatniej drogi?

Myślę, że w takiej sytuacji powierzyłabym przygotowanie bliskiej osoby komuś, z kim na co dzień współpracuję. Byłoby to dla mnie niezwykle trudne doświadczenie i szczerze mówiąc, nie wiem, jak zareagowałabym w takich okolicznościach. Na szczęście nigdy nie musiałam stanąć przed takim wyborem i mam nadzieję, że tak pozostanie. Przede wszystkim zaufałabym jednak swoim współpracownikom. Znam ich doświadczenie i wiem, z jaką troską podchodzą do każdej osoby zmarłej. Miałabym pewność, że mój bliski zostanie przygotowany z taką samą starannością i szacunkiem, jakie każdego dnia okazujemy osobom powierzonym naszej opiece.

Po pracy potrafi Pani całkowicie odciąć się od tego, czym się Pani zajmuje?

Przez lata nauczyłam się oddzielać życie zawodowe od prywatnego. Kiedy kończę pracę i wychodzę do domu, staram się zostawiać za sobą wszystko, z czym miałam do czynienia w ciągu dnia. Nie rozpamiętuję przygotowywanych osób, nie wracam myślami do ich twarzy ani historii. To nie oznacza, że jestem obojętna na to, co robię. Po prostu nauczyłam się nie przenosić tych emocji do swojego życia prywatnego.

Praca tak blisko śmierci zmienia sposób, w jaki Pani patrzy na życie?

Tak, mój sposób patrzenia na życie całkowicie się zmienił. Przede wszystkim staram się doceniać każdy dzień, bo wiem, że ten może być tym ostatnim. Staram się bardziej doceniać codzienność, czas spędzony z rodziną i wszystkie te drobne chwile, które wcześniej mogły wydawać mi się czymś oczywistym.

Wierzy Pani w życie po śmierci?

Wierzę, że istnieje jakaś forma życia po śmierci, ale nie oznacza to, że obawiam się obecności duchów czy tego, że dusze osób zmarłych mogłyby mi towarzyszyć lub obserwować mnie w codziennym życiu. Do swojej pracy podchodzę z szacunkiem, ale też ze spokojem i zdrowym rozsądkiem.

Boi się Pani śmierci?

Nie, nie boję się śmierci, bo wiem, że jest to rzecz nieunikniona. Chciałabym, żeby moja śmierć była spokojna. Chciałabym odejść w spokoju, a nie w chorobie lub w jakimś wypadku. Na pewno po śmierci chciałabym zostać zabalsamowana i pochowana w trumnie. Bardzo boję się ognia, więc kremacji bym nie chciała. Żartobliwie mówimy sobie tutaj, że gdyby ktoś stwierdził, że zrobi mi kremację, to jeżeli istnieje życie po śmierci, będę przychodzić i straszyć. Przede wszystkim jednak chciałabym, aby moje dzieci miały możliwość zobaczenia mnie po raz ostatni. Żeby zapamiętały mnie taką, jaką znały za życia.

Dziękuję za rozmowę.