Madonna z getta i grób Syrenki. Co kryje stary Służew?

Ponoć modlił się tu Kościuszko, a dzwony jako pierwsze ogłosiły zwycięstwo w bitwie warszawskiej. Kościół św. Katarzyny na Służewie, siedziba najstarszej parafii w Warszawie, ma za sobą prawie osiem wieków burzliwej historii. Obok leży cmentarz, na którym spoczywa m.in. Krystyna Krahelska, pierwowzór warszawskiej Syrenki. O tajemnicach tych miejsc opowiada przewodnik Witold Balewicz.

Najstarsza parafia w Warszawie znajduje się na terenie Ursynowa. Wznoszący się nad Doliną Służewiecką kościół św. Katarzyny powstał już w XIII wieku, a według przekazów w jego podziemiach spoczywał Gotard. Jeszcze wcześniej na wzgórzu stała pogańska świątynia. Nic dziwnego, bo wzniesienie, na którym stoi kościół, to idealne miejsce do oddawania czci bóstwom.

Jak opowiada Witold Balewicz, przewodnik z Warszawskiego Koła Przewodników Miejskich PTTK, pierwsza świątynia była drewniana, ale dość szybko zastąpił ją kościół murowany. - Wskazują na to badania archeologiczne. W ścianach przy ołtarzu, odsłoniętych podczas remontu, znaleziono gotyckie cegły - mówi przewodnik.

Zniszczenia i odbudowa

Podczas potopu szwedzkiego świątynia została całkowicie zniszczona, a jej odbudowa trwała aż 100 lat. Niedługo później, w czasie insurekcji kościuszkowskiej i wojen napoleońskich, budowla znów ucierpiała. Dzisiejszy wygląd kościół zawdzięcza m.in. Franciszkowi Marii Lanciemu, jednemu z najsławniejszych architektów XIX wieku i patronowi jednej z ursynowskich ulic.

Dzisiejszy styl kościoła to eklektyzm, czyli połączenie elementów różnych stylów. W środku wystrój jest typowo barokowy, oprócz ołtarza, gdzie zachowano gotyk. Na zewnątrz mamy jeszcze posągi św. Katarzyny i św. Benedykta, patrona Europy.

- mówi Balewicz.

Obok kościoła stoi XIX-wieczna dzwonnica. Najstarszy z wiszących w niej dzwonów pochodzi z parafii św. Jerzego i liczy ok. 500 lat.

Przez lata tereny, na których leży najstarsza warszawska parafia, należały do Potockich, a z czasem przeszły w ręce Branickich. Gdy w latach 20. XX wieku przyszedł wielki kryzys, Adam Branicki musiał sprzedać tę część majątku. Część zatrzymał, część z kościołem wykupił ówczesny proboszcz, a część została upaństwowiona.

Madonna z getta i Wikarówka

Na terenie parafii św. Katarzyny stoi figura Matki Bożej z Getta. Wiąże się z nią niezwykła historia jednego z proboszczów parafii, ks. Antoniego Czarneckiego. Zanim rzeźba trafiła na Ursynów, stała przed kościołem Wszystkich Świętych, który w czasie wojny znalazł się w granicach getta warszawskiego.

W czasie okupacji ks. Czarnecki był wikarym w parafii Wszystkich Świętych. Przy tej figurze chrzcił żydowskie dzieci, ratując je w ten sposób przed śmiercią.

- opowiada Witold Balewicz.

Kościół św. Katarzyny to nie jedyna interesująca budowla na terenie parafii. Tuż obok świątyni stoi dworek szlachecki z połowy XVII wieku. Na przełomie XVIII i XIX wieku został poważnie uszkodzony i dziś trudno określić, ile jego elementów zachowało się w oryginale. Kawałek dalej, w stronę cmentarza, znajduje się drewniany dom o dwóch nazwach: Wikarówka lub Dom Organisty.

Ten dom jest podzielony na pół. W jednej części mieszkał wikary, w drugiej organista z rodziną. Został tutaj przeniesiony w latach 80. i mieścił się w nim dom pogrzebowy.

- zauważa przewodnik.

Ursynowskie Powązki

Uliczką Renety można dojść do starego cmentarza. Założony w XIX wieku, w kolejnych latach był powiększany aż do dzisiejszych rozmiarów. Najstarszy zachowany grób należy do Franciszka Mrówki, zmarłego w 1881 roku.

Wśród pochowanych na cmentarzu jest wiele znanych osób, m.in. Krystyna Krahelska, której twarz ma warszawska Syrenka. Poetka, harcerka i etnografka zmarła w 1944 roku, w pierwszych dniach powstania warszawskiego, w którym brała czynny udział.

Krahelska została postrzelona na obrzeżach Pola Mokotowskiego. Leżała w słonecznikach. Kiedy jeden z powstańców próbował do niej podejść i ją zabrać, także został postrzelony i zginął. Krahelska dała znak, by do niej nie podchodzić. Dopiero wieczorem można było ją zabrać. Była operowana, ale niestety nie udało się jej uratować.

- opowiada Witold Balewicz.

Na cmentarzu przy ul. Renety znajduje się także nagrobek Walentego Ciechomskiego, ostatniego sołtysa Mokotowa i powstańca styczniowego. Wiele grobów pochodzi z 1920 roku. Jak zauważa Balewicz, nie mają one jednak związku z bitwą warszawską, tylko z epidemią duru brzusznego, która panowała wtedy na tych terenach.

Są tu też groby "dwóch nieznanych żołnierzy" poległych w 1939 roku. Nie do końca to prawda, bo nazwisko jednego z nich jest znane. Z ich grobem wiąże się historia Kazimierza Laskowskiego, zmarłego w 2020 roku społecznika, który również spoczywa na Służewie. Opowiada o niej jego wnuczka Beata.

Dziadek ze swoim bratem Stanisławem, wracając do domu, znaleźli na polach wyczółkowskich dwa ciała w polskich mundurach. Ksiądz zgodził się na pochówek na cmentarzu, co też było dosyć niespotykane, bo żołnierzy grzebało się tam, gdzie zginęli. Dziadek po wojnie szukał rodziny jednego z tych żołnierzy w różnych związkach kombatanckich, ale się nie udało.

Pięć lat później zaginął brat dziadka, Henryk. Był żołnierzem Batalionów Chłopskich. Wyszedł z Wyczółek w kierunku Pyr i zaginął dwa kilometry od domu. Nikt nie wiedział, co się z nim stało, i tablica na rodzinnym pomniku jest symboliczna. Dziadek, licząc na to, że jego brat również został gdzieś pochowany i ktoś opiekuje się jego grobem, przez 81 lat zajmował się grobem tych dwóch żołnierzy.

- mówi Beata, wnuczka Kazimierza Laskowskiego.