Co dalej z inteligencją? Tą ludzką i tą sztuczną? 19 debat w UCK Alternatywy

Jerzy Skolimowski opowiadał, jak na korcie tenisowym zdobył pół miliona funtów na film, a Aleksander Kwaśniewski, jak cenzurę rozwścieczył napis "Agonia". Ale przez osiem dni w Ursynowskim Centrum Kultury "Alternatywy" głównie zastanawiano się, co dalej z inteligencją, tą ludzką i tą sztuczną. Diagnozy bywały ponure, za to publiczność dopisała.

Piąta, jubileuszowa edycja Festiwalu Nowe Oświecenie trwała od 17 do 24 października. Na scenach UCK odbyło się 19 debat i rozmów, do tego pięć pokazów filmowych, dwa spektakle, dwa koncerty, wystawa i warsztaty dla dzieci. Pomysłodawca i dyrektor programowy festiwalu dr Krzysztof Czubaszek nie ukrywał już pierwszego dnia, przeciw czemu festiwal jest skierowany.

Festiwal Nowe Oświecenie ma w nazwie "oświecenie" przeciwko temu naporowi wszystkiego, co jest zaprzeczeniem oświecenia.

Wiemy, jakie treści królują w sferze medialnej i internetowej. Jest dużo treści bezwartościowych, bałamutnych, kłamliwych, powiedzmy wprost, ogłupiających. Siła festiwalu nie jest tak duża jak siła ogólnoświatowego internetu, ale chcemy się temu dawać odpór.

- mówił dyrektor UCK.

Inteligencja w kolejce pod stocznią

Pierwszego dnia historycy i socjologowie zastanawiali się, czy inteligencja jako warstwa społeczna jeszcze istnieje. Prof. Maciej Janowski przypominał, że w czasach stanisławowskich nikt nie używał tego słowa, a wykształconych nazywano z przekąsem "mędrkami piśmiennymi". Prof. Janusz Majcherek przekonywał, że inteligencja przegrała już w 1990 roku razem z Tadeuszem Mazowieckim, a w zeszłorocznych wyborach prezydenckich "tąpnęło na całego".

Jakie były główne zarzuty wobec Trzaskowskiego? No jego inteligenckość. Gada po francusku, pochodzi z inteligenckiej rodziny, jego ojciec był artystą

- wyliczał krakowski profesor.

Nie mógł się przy tym powstrzymać od uwagi, że "Warszawiacy okazali się mądrzejsi od Krakowian i nie odwołali swojego prezydenta".

Lokalny akcent - niejedyny podczas debat Festiwalu - wniósł prof. Tomasz Nałęcz, historyk. W debacie o inteligencji i klasie średniej przekonywał, że inteligencja jako warstwa roztapia się dziś w klasie średniej, ale Ursynów wciąż ma swój charakter.

- Ja nie mam wątpliwości, jak z mojego Wawra jadę na Ursynów, że jadę do inteligenckiej dzielnicy - mówił. Papierkiem lakmusowym są dla niego... psy: - Na Ursynowie pies jest praktycznie członkiem rodziny. W Wawrze ciągle jest zwierzęciem pilnującym obejścia.

Prof. Magdalena Środa zwracała uwagę, że Polacy wciąż wyżej cenią wartości szlacheckie, czyli wolność, godność i honor, niż mieszczańską pracowitość i oszczędność.

::news{"type":"see-also","item":"44718"}

Dr hab. Jan Sowa podczas rozmowy o "Zniewolonym umyśle" i "Idzie" zaatakował inteligencką dumę z transformacji.

Polska transformacja była przedsięwzięciem haniebnym. Wyrzeczenia ponieśli szwaczki w Łodzi, stoczniowcy na północy, górnicy na południu, PGR-owcy

- mówił, przyznając, że jego własna rodzina w latach 90. "cały czas korzystała".

Prof. Stefan Chwin wspominał sierpień 1980 roku i inteligencję z Warszawy, która stała w kolejce pod bramą Stoczni Gdańskiej i przez kraty namawiała robotników, żeby ją wpuścili. Widział w tym "dramat komediowy". Chwin zauważył też, że w dzisiejszej Polsce nie ma ani jednej postaci, która liczyłaby się dla wszystkich środowisk, tak jak sto lat temu Stefan Żeromski.

Podczas Festiwalu trafiały się też opowieści bardzo osobiste. Poetka dr Małgorzata Lebda opowiadała, że pochodzi z rolniczego domu, w którym rodzice nie skończyli podstawówki, i że do literatury doprowadził ją przypadek i jeden nauczyciel. Zbigniew Mentzel, biograf Leszka Kołakowskiego, przywołał spotkanie Karla Jaspersa z Martinem Heideggerem w 1934 roku. Gdy Jaspers zapytał, jak tak niewykształcony człowiek jak Hitler może prowadzić Niemców, Heidegger miał odpowiedzieć: "Wykształcenie nie ma tu nic do rzeczy. Proszę zauważyć, jakie on ma piękne ręce".

Oto przykład, jak w umysłach najwybitniejszych intelektualistów rodzą się straszliwe umysłowe aberracje

- komentował Mentzel.

Dr hab. Maciej Gdula, socjolog i były poseł Lewicy, mówił z kolei o polityce bez złudzeń. - To jest główne doświadczenie osób w polityce: konformizm wobec liderów. Brak konformizmu kończy się najczęściej brakiem kariery politycznej. Dotyczy to wszystkich partii - przyznał.

Algorytm jak elektryczny pastuch

Temat sztucznej inteligencji był lejtmotywem piątej edycji "Nowego Oświecenia", a wnioski, jak przyznał sam dyrektor festiwalu, "nie były zbyt optymistyczne".

Prof. Włodzisław Duch, który zajmuje się AI od końca lat 80., opowiadał o agentach AI, które same przełamały zabezpieczenia serwisu Hugging Face, żeby wykonać powierzone im zadanie. Do pesymistów dołączył Jerzy Skolimowski. Jego zdaniem sztuczna inteligencja może się wymknąć spod kontroli "niemalże lada chwila", bo trwa wyścig ludzi kapitału, "którzy chcą władzy nad światem za wszelką cenę".

Na debacie o mediach Katarzyna Janowska stwierdziła, że czas "po prostu został zatracony przez algorytmy". Piotr Mucharski, wieloletni naczelny "Tygodnika Powszechnego", porównał algorytmy do elektrycznego pastucha, który trzyma czytelników na jednym kawałku łąki. Rolą redaktora jest według niego zaprowadzić ich "do tamtej koniczynki, a nie tam, gdzie żrą wszyscy". Bartosz Węglarczyk, naczelny Onetu, przypomniał, że niebieski znaczek na X oznacza dziś tylko tyle, że ktoś "płaci 17 zł Elonowi Muskowi". - Każdy z nas ma prawo do swojej opinii, ale nikt z nas nie ma prawa do swoich faktów - mówił.

Prawnicy z ZAiKS-u i kancelarii patentowej przyznali, że do sądów i instytucji płynie lawina pism wygenerowanych przez AI. Karol Kościński, dyrektor generalny ZAiKS-u, opowiadał o współautorach piosenek, którzy kłócą się jak dzieci.

Jeden mówi: mój AI powiedział mi to, a drugi: nie, mój AI powiedział mi tamto.

Dominikanin o. Paweł Gużyński przestrzegał przed histerią i przypomniał, że gdy pojawiła się kolej, lekarze ostrzegali, że od zmieniających się krajobrazów ludzie zaczną chorować na oczy.

W finałowej debacie matematyk dr Bartosz Naskręcki przyznał, że przeraża go, jak chętnie ludzie korzystają z tej technologii. - Sztuczna inteligencja działa dobrze wtedy, kiedy jej nie zauważamy. I to jest trochę przerażające - mówił. Opowiadał, że gdy na wykładzie patrzy na studentów, widzi zwykle puste spojrzenia, ale czasem jedną parę oczu, "w których świeci się żar". Nadzieję przywróciła mu poetka Justyna Bargielska. Wyznała, że w przyszłym roku skończy 50 lat, a 1 października zaczęła studia.

Prof. Przemysław Sadura ostrzegał z kolei, że media społecznościowe cofają nas do czasów przedoświeceniowych, w których głównym źródłem informacji była plotka, tylko na "cyfrowych sterydach".

Od Skolimowskiego do Poniedzielskiego

Festiwal to nie były tylko debaty. Na otwarcie zagrał Mazolewski Quintet, a w drugi wieczór widzowie obejrzeli spektakl "Kopenhaga" w reżyserii Adama Opatowicza z Renatą Dancewicz, Wojciechem Kalarusem i Karolem Wróblewskim. W piątek Anna Seniuk wystąpiła ze swoim "stand-upem na siedząco", czyli "Księgą ziół". Od poniedziałku do piątku przed wieczornymi rozmowami pokazywano filmy: "Przesłuchanie" Ryszarda Bugajskiego, "Sanatorium pod Klepsydrą" Wojciecha Jerzego Hasa, "Idę" Pawła Pawlikowskiego, "Dantona" Andrzeja Wajdy i "Eroikę" Andrzeja Munka.

Jedną z gwiazd festiwalu był Jerzy Skolimowski, który otworzył w UCK wystawę swojego malarstwa. Reżyser opowiadał, że malować zaczął, bo wstydził się swojej "Ferdydurke", i że pierwszy obraz powstał na dykcie, którą przykrywał w Kalifornii stół bilardowy. Wspominał trzyminutową audiencję u Zenona Kliszki, który zamiast dopuścić na ekrany "Ręce do góry" rzucił mu: - Będzie miał pan dostarczony paszport do domu. Szerokiej drogi.

Opowiedział też, jak pieniądze na "Fuchę" z Jeremym Ironsem zdobył na korcie tenisowym. Bogaty producent Michael White, z którym przegrywał już 0:5, przerwał w końcu grę słowami "let's talk business" i pół godziny później podpisał czek na pół miliona funtów. Obrazy Skolimowskiego można oglądać w galerii UCK do 6 grudnia.

::news{"type":"see-also","item":"44715"}

Ursynowskie akcenty pojawiały się jeszcze w najmniej oczekiwanych momentach. Krzysztof Czyżewski, twórca Ośrodka "Pogranicze" w Sejnach, mówiąc o Brunonie Schulzu i wierze, że w każdym jest geniusz, zwrócił się do sali. 

Jakbym został z państwem na Ursynowie przez rok i byśmy mogli razem popracować, to byśmy piękne rzeczy stworzyli!

W ostatni wieczór Aleksander Kwaśniewski wspominał przy pełnej sali teatralno-widowiskowej, że jego pierwszym warszawskim mieszkaniem była kawalerka przy ul. Polinezyjskiej. A na powitanie i na pożegnanie dostał owację na stojąco.

Ostatnim akordem tegorocznego Festiwalu "Nowe Oświecenie" był koncert "Live?" Andrzeja Poniedzielskiego. Organizatorzy już zapraszają na kolejną edycję i - zapowiadają, że jak zawsze debaty i rozmowy z tego roku zostaną zebrane i wydane w postaci książkowej.